اتریوم چیست: بلاکچینی که بهجای فقط پول، برنامه هم اجرا میکند
اتریوم چه ایدهای را دنبال میکرد، چه تفاوتی با بیتکوین دارد، چه زمانی راه افتاد و چرا به آن «رایانهی جهانی» میگویند؛ معرفی ساده برای شروع.
در واحدهای قبل دیدیم بیتکوین چگونه بدون بانک و ناشر مرکزی، پول دیجیتال را جابهجا میکند و بلاکچین چطور یک دفتر کل مشترک و تغییرناپذیر میسازد. این واحد دربارهی اتریوم (Ethereum) است؛ شبکهای که همین ایدهی دفتر مشترک را یک قدم جلوتر برد و پرسید: اگر میشود موجودی حسابها را بدون واسطه نگه داشت، چرا نشود برنامهها را هم بدون واسطه اجرا کرد؟
از ماشینحساب تا رایانه
برای فهم تفاوت، یک تشبیه ساده کمک میکند. بیتکوین را میتوان به یک ماشینحساب بسیار مطمئن تشبیه کرد: کار اصلیاش این است که بداند چه کسی چقدر بیتکوین دارد و انتقالها را درست ثبت کند. بیتکوین یک زبان دستوری کوچک هم دارد، اما این زبان عمداً محدود نگه داشته شده تا امن و ساده بماند.
اتریوم را میتوان به یک رایانه تشبیه کرد که هزاران نفر در سراسر دنیا همزمان آن را اجرا میکنند. روی این رایانه فقط موجودی ثبت نمیشود؛ میشود برنامه نوشت، آن را روی شبکه گذاشت و همه میتوانند با آن کار کنند. به همین دلیل گاهی به اتریوم رایانهی جهانی (World Computer) میگویند. این اسم یک استعاره است، نه اینکه اتریوم جای رایانهی خانگی شما را بگیرد؛ این رایانه کند و گران است، اما ویژگیای دارد که رایانههای معمولی ندارند: هیچکس بهتنهایی صاحبش نیست و نتیجهی اجرای برنامهها را همه میتوانند بررسی کنند.
اتریوم از کجا آمد؟
ایدهی اتریوم را ویتالیک بوترین (Vitalik Buterin)، برنامهنویسی که پیشتر دربارهی بیتکوین مینوشت، در اواخر سال ۲۰۱۳ در قالب یک وایتپیپر مطرح کرد. چند نفر دیگر هم در ساختن آن نقش اصلی داشتند؛ از جمله گاوین وود (Gavin Wood) که مشخصات فنی دقیق شبکه را در سندی به نام «یلو پیپر» نوشت.
شبکهی اصلی اتریوم در تابستان ۲۰۱۵ به کار افتاد. از آن زمان بارها بهروزرسانی شده است. مهمترین تغییر، در سپتامبر ۲۰۲۲ رخ داد: اتریوم از روش اجماع اثبات کار به اثبات سهام رفت. به این رویداد مرج (The Merge) میگویند. خودِ این دو روش موضوع واحد قبل بود و اینجا فقط کافی است بدانید امروز بلاکهای اتریوم را اعتبارسنجها میسازند، نه ماینرها.
سه جزء اصلی که در این واحد میشناسید
اتریوم را میشود با سه مفهوم اصلی شناخت که درسهای بعدی یکییکی سراغشان میروند:
- قرارداد هوشمند (Smart Contract): برنامهای که روی بلاکچین ذخیره میشود و طبق کدش، بدون دخالت کسی، اجرا میشود.
- ماشین مجازی اتریوم (EVM): محیطی که همهی گرهها برای اجرای این برنامهها به کار میبرند تا همه به نتیجهی یکسان برسند.
- گس (Gas): واحدی برای اندازهگیری کاری که هر عملیات از شبکه میگیرد؛ کاربر بابت آن کارمزد میپردازد.
از ترکیب این سه، برنامههای غیرمتمرکز (dApps) ساخته میشوند: برنامههایی مثل صرافیهای غیرمتمرکز یا بازارهای وام که منطق اصلیشان روی بلاکچین است.
اتر: سوخت شبکه
ارز بومی اتریوم اتر (Ether) با نماد ETH است. در گفتوگوهای روزمره خیلیها به خود ارز هم «اتریوم» میگویند، اما دقیقتر این است که اتریوم نام شبکه و اتر نام ارز آن باشد. اتر هم مثل بیتکوین قابل انتقال است، اما نقش مهم دیگری هم دارد: کارمزد اجرای هر کاری روی شبکه با اتر پرداخت میشود. درس بعد واحدهای اتر و کاربردهایش را دقیقتر توضیح میدهد.
تفاوتهای اصلی با بیتکوین
برای اینکه تصویر روشنتری داشته باشید، چند تفاوت مهم را کنار هم بگذاریم:
- هدف: بیتکوین بیشتر بر پول دیجیتال و نگهداری ارزش متمرکز است؛ اتریوم بستری برای اجرای برنامههاست.
- زبان برنامهنویسی: زبان دستوری بیتکوین محدود است؛ اتریوم امکان نوشتن برنامههای تقریباً دلخواه را میدهد، به شرطی که کارمزد اجرایشان پرداخت شود.
- شیوهی ثبت موجودی: بیتکوین با «سکههای خرجنشده» کار میکند و اتریوم با «حسابها»؛ این تفاوت را در درس سوم میبینید.
- عرضه: بیتکوین سقف ثابت ۲۱ میلیون دارد؛ اتریوم چنین سقف ثابتی ندارد و میزان عرضهاش به قواعد صدور و سوزاندن کارمزد بستگی دارد.
- سرعت بلاک: در اتریوم امروز تقریباً هر ۱۲ ثانیه یک بلاک ساخته میشود؛ در بیتکوین بهطور میانگین هر ۱۰ دقیقه.
اتریوم «بیتکوینِ بهتر» یا «بدتر» نیست؛ دو طراحی با هدفهای متفاوتاند و هر کدام بهای انتخابهای خود را میپردازد.
جمعبندی
- اتریوم بلاکچینی است که علاوه بر ثبت موجودی، برنامه هم اجرا میکند.
- ایدهاش در اواخر ۲۰۱۳ مطرح شد، شبکهی اصلی در ۲۰۱۵ به کار افتاد و در ۲۰۲۲ به اثبات سهام رفت.
- سه مفهوم کلیدی آن قرارداد هوشمند، ماشین مجازی و گس هستند.
- ارز بومی شبکه اتر (ETH) است و کارمزدها با آن پرداخت میشود.
در درس بعد با اتر، واحدهای کوچک آن و کاربردهایش در شبکه آشنا میشوید.
این مقاله فقط برای آموزش است و توصیهی سرمایهگذاری یا سیگنال معامله نیست. معامله، بهویژه با اهرم، میتواند به از دست رفتن کل سرمایه منجر شود.