بازار ثانویه: خرید و فروش میان سرمایه‌گذاران و چرا اهمیت دارد

در درس قبل دیدیم که در بازار اولیه، شرکت برای نخستین بار سهم می‌فروشد و پول به خودش می‌رسد. اما بعد از آن چه؟ کسی که در عرضه‌ی اولیه سهم خریده، اگر روزی بخواهد پولش را پس بگیرد، باید سهم را به نفر دیگری بفروشد. بازاری که این خرید و فروش‌ها در آن انجام می‌شود بازار ثانویه (Secondary Market) نام دارد.

تعریف ساده

در بازار ثانویه، دارایی میان سرمایه‌گذاران دست‌به‌دست می‌شود و ناشر طرف معامله نیست. وقتی شما امروز سهم یک شرکت بزرگ را در بورس می‌خرید، تقریباً همیشه آن را از سرمایه‌گذار دیگری می‌خرید و پولتان به او می‌رسد. شرکت از این معامله پول تازه‌ای دریافت نمی‌کند.

بیشتر چیزهایی که مردم با عنوان «بورس» می‌شناسند، یعنی نمودارهای قیمت، تغییرات روزانه و صف خرید و فروش، مربوط به بازار ثانویه است.

یک مثال برای تمایز دو بازار

یک خودرو را در نظر بگیرید:

• وقتی آن را نو از کارخانه یا نمایندگی رسمی می‌خرید، پول به سازنده می‌رسد. این شبیه بازار اولیه است.
• وقتی همان خودرو را چند سال بعد از صاحب قبلی‌اش می‌خرید، پول به فروشنده‌ی قبلی می‌رسد و کارخانه چیزی دریافت نمی‌کند. این شبیه بازار ثانویه است.

با این حال، قیمت خودروهای دست‌دوم برای کارخانه بی‌اهمیت نیست؛ اگر خودرویی در بازار دست‌دوم خوب فروش برود، مردم با اطمینان بیشتری آن را نو می‌خرند. همین رابطه میان بازار ثانویه و اولیه هم وجود دارد.

بازار ثانویه چه کاری برای اقتصاد می‌کند

۱. امکان خروج

کمتر کسی حاضر است پولش را برای همیشه در یک شرکت قفل کند. وجود بازار ثانویه به خریدار بازار اولیه اطمینان می‌دهد که اگر روزی به پولش نیاز داشت، می‌تواند سهم را بفروشد. بدون این امکان، جمع کردن سرمایه در بازار اولیه بسیار سخت‌تر می‌شد.

۲. کشف قیمت

در درس‌های گذشته با کشف قیمت (Price Discovery) آشنا شدیم. در بازار ثانویه، هر روز هزاران خریدار و فروشنده با دیدگاه‌های مختلف قیمت می‌دهند و از برخورد آن‌ها قیمتی شکل می‌گیرد که برآورد جمعی بازار از ارزش آن دارایی است. این قیمت ممکن است درست یا نادرست باشد، اما دست‌کم برای همه قابل مشاهده است.

۳. علامت دادن به شرکت‌ها

قیمت سهم در بازار ثانویه به مدیران شرکت هم پیامی می‌دهد. اگر شرکتی بخواهد بعداً افزایش سرمایه انجام دهد، قیمت فعلی سهمش در بازار ثانویه تعیین می‌کند چه مقدار پول می‌تواند با فروش سهم تازه جمع کند.

یک مثال فرضی عددی

فرض کنید نرگس در عرضه‌ی اولیه ۱۰۰ سهم به قیمت ۱۰ واحد خریده و ۱٬۰۰۰ واحد پرداخته است. این پول به شرکت رسیده است. یک سال بعد، قیمت سهم در بازار ثانویه ۱۴ واحد است و نرگس سهم‌ها را به امید می‌فروشد. نرگس ۱۴ × ۱۰۰ = ۱٬۴۰۰ واحد دریافت می‌کند (پیش از کارمزد) و امید همین مبلغ را می‌پردازد. شرکت در این معامله هیچ پولی دریافت نکرده و هیچ پولی هم از دست نداده است؛ فقط مالک سهم‌ها تغییر کرده است.

اگر قیمت به جای ۱۴ به ۷ رسیده بود، نرگس در صورت فروش ۷۰۰ واحد دریافت می‌کرد. باز هم شرکت پولی پس نمی‌داد. خطر تغییر قیمت در بازار ثانویه کاملاً با سرمایه‌گذار است.

بازار ثانویه در دارایی‌های دیگر

این مفهوم فقط مخصوص سهام نیست:

• اوراق قرضه: کسی که اوراقی را خریده، می‌تواند پیش از سررسید آن را به دیگری بفروشد.
• ارزهای دیجیتال: پس از عرضه‌ی نخستین یک توکن، بیشتر معاملات آن در صرافی‌ها میان کاربران انجام می‌شود که همان بازار ثانویه است.
• املاک: خرید خانه‌ی نوساز از سازنده شبیه بازار اولیه است و خرید از مالک قبلی شبیه بازار ثانویه.

وقتی قیمت سهمی در بورس بالا یا پایین می‌رود، مستقیماً پولی به شرکت اضافه یا از آن کم نمی‌شود؛ این تغییر ارزش دارایی سهام‌داران است.

جمع‌بندی

بازار ثانویه جایی است که سرمایه‌گذاران دارایی را از یکدیگر می‌خرند و ناشر طرف معامله نیست. این بازار امکان خروج می‌دهد، قیمت را کشف می‌کند و به همین دلیل جمع کردن سرمایه در بازار اولیه را ممکن می‌سازد. در درس بعد می‌بینیم معاملات همیشه در بورس انجام نمی‌شود و با بازار خارج از بورس آشنا می‌شویم.