بازار بورسی و بازار خارج از بورس: دو راه متفاوت برای انجام معامله

تا اینجا بیشتر درباره‌ی بورس صحبت کردیم؛ بازاری سازمان‌یافته با قواعد یکسان و قیمت‌های عمومی. اما بخش بزرگی از معاملات مالی دنیا اصلاً در بورس انجام نمی‌شود. به این معاملات خارج از بورس (Over The Counter یا OTC) می‌گویند. شناختن این تفاوت کمک می‌کند بدانید وقتی معامله می‌کنید، دقیقاً طرف حسابتان کیست.

بازار خارج از بورس یعنی چه

در بازار خارج از بورس، دو طرف معامله مستقیم یا از راه یک واسطه با هم توافق می‌کنند، بدون اینکه سفارششان در یک دفتر سفارش مرکزی و عمومی ثبت شود. قیمت، مقدار و شرایط معامله میان خود آن‌ها تعیین می‌شود.

نام این بازار از گذشته آمده است؛ زمانی که بعضی اوراق بهادار را در پیشخوان بانک‌ها و دفترهای مالی، و نه در تالار بورس، می‌فروختند. امروز این معاملات بیشتر از راه تلفن، پیام‌رسان‌های تخصصی و سامانه‌های الکترونیکی میان نهادهای مالی انجام می‌شود.

چه چیزهایی بیشتر خارج از بورس معامله می‌شوند

• بازار ارزهای خارجی (Forex): بخش بزرگی از معاملات ارز میان بانک‌ها و نهادهای مالی و بدون یک بورس مرکزی انجام می‌شود.
• بسیاری از اوراق قرضه: به‌ویژه اوراق شرکت‌ها که اغلب میان نهادهای مالی خرید و فروش می‌شوند.
• قراردادهای سفارشی: قراردادهایی که برای نیاز خاص دو طرف نوشته می‌شوند و شکل استاندارد ندارند.
• معاملات بزرگ کریپتو: کسانی که می‌خواهند مقدار بسیار زیادی ارز دیجیتال بخرند یا بفروشند، گاهی به جای صرافی از میز معاملات OTC استفاده می‌کنند تا قیمت بازار به‌خاطر سفارش بزرگشان ناگهان جابه‌جا نشود.

مقایسه‌ی بورس و خارج از بورس

شفافیت

در بورس، سفارش‌ها و قیمت معاملات برای همه دیده می‌شود. در بازار خارج از بورس، قیمت معمولاً فقط میان دو طرف معلوم است و ممکن است هر خریدار قیمت متفاوتی بگیرد.

استانداردسازی

در بورس، دارایی‌ها و قراردادها شکل یکسان دارند؛ مثلاً یک سهم از یک شرکت با هر سهم دیگر همان شرکت فرقی ندارد. در خارج از بورس، شرایط می‌تواند کاملاً سفارشی باشد.

خطر طرف مقابل

این مهم‌ترین تفاوت است. خطر طرف مقابل (Counterparty Risk) یعنی احتمال اینکه طرف دیگر معامله به تعهدش عمل نکند. در بورس، سازوکار تسویه و اتاق پایاپای این خطر را تا حد زیادی کم می‌کنند. در معاملات خارج از بورس، اگر سازوکار جداگانه‌ای وجود نداشته باشد، شما مستقیماً به سلامت مالی و صداقت طرف مقابل وابسته‌اید.

انعطاف

مزیت بازار خارج از بورس انعطاف آن است. می‌توان معامله‌ای در اندازه‌ی بسیار بزرگ یا با شرایط خاص انجام داد که در بورس به‌سادگی ممکن نیست.

یک مثال فرضی

فرض کنید شرکتی می‌خواهد ۵ میلیون واحد از یک دارایی را بفروشد، در حالی که در دفتر سفارش بورس در نزدیکی قیمت فعلی فقط خریدارانی برای ۵۰۰ هزار واحد وجود دارد. اگر همه را یکجا در بورس بفروشد، پس از تمام شدن آن ۵۰۰ هزار واحد، باقی سفارش به خریدارانی با قیمت‌های پایین‌تر و پایین‌تر می‌رسد. در عوض، می‌تواند از راه یک واسطه‌ی OTC خریداری بزرگ پیدا کند و کل مقدار را با یک قیمت توافقی، مثلاً کمی پایین‌تر از قیمت بازار، یکجا بفروشد. شرکت تخفیفی کوچک می‌دهد، اما از افت شدید قیمت در بازار جلوگیری می‌کند.

نکته برای معامله‌گر تازه‌کار

بسیاری از پلتفرم‌هایی که برای افراد عادی خدمات معامله ارائه می‌دهند، در واقع طرف مقابل معامله‌ی کاربرند و نه یک بورس. این به‌خودی‌خود غیرقانونی یا نادرست نیست، اما باید بدانید:

1. قیمتی که می‌بینید ممکن است قیمت خود آن پلتفرم باشد، نه قیمت یک بازار عمومی.
2. سود شما ممکن است زیان طرف مقابلتان باشد و برعکس.
3. سلامت مالی آن پلتفرم مستقیماً برای شما مهم است.

همیشه بپرسید: سفارش من به یک بازار عمومی می‌رود یا طرف معامله‌ام خود همین شرکت است؟

جمع‌بندی

در بورس، سفارش‌ها در یک دفتر عمومی با قواعد یکسان تطبیق داده می‌شوند و سازوکار تسویه خطر طرف مقابل را کم می‌کند. در بازار خارج از بورس، دو طرف مستقیم توافق می‌کنند؛ انعطاف بیشتر است، اما شفافیت کمتر و خطر طرف مقابل بیشتر. در درس بعد سراغ زمان می‌رویم و می‌بینیم بازارهای مختلف چه ساعاتی باز هستند.