بازار اولیه: عرضه‌ی اولیه و جایی که دارایی برای نخستین بار فروخته می‌شود

هر سهمی که امروز در بورس دست‌به‌دست می‌شود، روزی برای اولین بار به وجود آمده و به کسی فروخته شده است. به بازاری که دارایی در آن برای نخستین بار از ناشر به خریدار می‌رسد بازار اولیه (Primary Market) می‌گویند. در این درس می‌بینیم این بازار چطور کار می‌کند و چرا برای اقتصاد مهم است.

ویژگی اصلی بازار اولیه

مهم‌ترین نکته این است: در بازار اولیه، پول به خود ناشر می‌رسد. وقتی شرکتی برای نخستین بار سهم می‌فروشد، پولی که خریداران می‌پردازند به حساب همان شرکت می‌رود و شرکت می‌تواند با آن کارخانه بسازد، بدهی بپردازد یا کسب‌وکارش را گسترش دهد.

این با بازاری که بعد از آن شکل می‌گیرد فرق دارد. وقتی شما سهمی را از یک سرمایه‌گذار دیگر می‌خرید، پولتان به او می‌رسد، نه به شرکت. آن بازار را در درس بعد می‌بینیم.

چه چیزهایی در بازار اولیه عرضه می‌شود

• سهام جدید: وقتی شرکتی برای نخستین بار سهمش را به عموم مردم می‌فروشد.
• افزایش سرمایه: شرکتی که از قبل در بورس است و سهم تازه منتشر می‌کند.
• اوراق قرضه (Bonds): دولت یا شرکتی که برای قرض گرفتن پول، اوراق بدهی منتشر می‌کند و قول می‌دهد اصل و سود آن را در زمان مشخص بپردازد.
• عرضه‌ی توکن: در دنیای کریپتو، پروژه‌ها گاهی توکن تازه‌ی خود را پیش از معامله در بازار به خریداران می‌فروشند. نظارت بر این نوع عرضه‌ها در بسیاری جاها کمتر از بورس است و احتیاط بیشتری لازم دارد.

عرضه‌ی اولیه‌ی عمومی

مشهورترین شکل بازار اولیه عرضه‌ی اولیه‌ی عمومی (Initial Public Offering یا IPO) است. در این فرایند، شرکتی که تا آن روز سهامش فقط در دست بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران خصوصی بوده، بخشی از سهامش را به عموم عرضه می‌کند و از آن پس سهمش در بورس معامله می‌شود.

مراحل کلی آن معمولاً این‌هاست:

1. شرکت تصمیم می‌گیرد سهامی شود و با یک یا چند نهاد مالی همکاری می‌کند.
2. اطلاعات مالی و خطرهای کسب‌وکار در سندی رسمی به نام امیدنامه (Prospectus) منتشر می‌شود.
3. ناظر و بورس شرایط پذیرش را بررسی می‌کنند.
4. قیمت یا بازه‌ی قیمت عرضه تعیین می‌شود.
5. سرمایه‌گذاران سفارش خرید ثبت می‌کنند و سهم میان آن‌ها تقسیم می‌شود.
6. از روز مشخصی، سهم در بازار ثانویه قابل خرید و فروش می‌شود.

نقش پذیره‌نویس

نهاد مالی‌ای که به شرکت در عرضه کمک می‌کند پذیره‌نویس (Underwriter) نام دارد. او در قیمت‌گذاری کمک می‌کند، خریداران را پیدا می‌کند و در بعضی روش‌ها متعهد می‌شود اگر بخشی از سهام فروش نرفت، خودش آن را بخرد. به این ترتیب ناشر مطمئن‌تر می‌شود که پول لازم را جمع می‌کند.

یک مثال فرضی

فرض کنید شرکتی خیالی ۱۰ میلیون سهم دارد که همه نزد بنیان‌گذاران است. شرکت تصمیم می‌گیرد ۲ میلیون سهم تازه منتشر کند و هر سهم را ۱۰ واحد پول بفروشد. اگر همه‌ی سهم‌ها فروش برود، شرکت ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۱۰ = ۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ واحد پول جمع می‌کند (پیش از کسر هزینه‌های عرضه). تعداد کل سهام هم به ۱۲ میلیون می‌رسد. سهم بنیان‌گذاران از ۱۰۰ درصد به ۱۰ ÷ ۱۲، یعنی حدود ۸۳ درصد، کاهش می‌یابد. به این کاهش سهم مالکان قبلی رقیق شدن (Dilution) می‌گویند.

خطرهای خرید در بازار اولیه

خرید در عرضه‌ی اولیه ممکن است جذاب به نظر برسد، اما چند نکته را نباید فراموش کرد:

• سابقه‌ی معاملاتی وجود ندارد: هنوز قیمتی از معاملات قبلی نیست که بتوان با آن مقایسه کرد.
• اطلاعات نامتقارن است: مدیران و سرمایه‌گذاران قبلی معمولاً شرکت را بهتر از خریداران تازه می‌شناسند.
• قیمت پس از عرضه می‌تواند هر سمتی برود: قیمت روزهای اول بعد از عرضه ممکن است بالاتر یا پایین‌تر از قیمت عرضه باشد و هیچ تضمینی وجود ندارد.
• دوره‌ی قفل: گاهی سهام سرمایه‌گذاران قبلی تا مدتی قابل فروش نیست و پایان این دوره می‌تواند عرضه‌ی سهم را در بازار ناگهان زیاد کند.

پیش از شرکت در هر عرضه، امیدنامه یا سند رسمی آن را بخوانید، به‌ویژه بخش خطرها را.

جمع‌بندی

بازار اولیه جایی است که ناشر برای نخستین بار دارایی را می‌فروشد و پول مستقیم به خودش می‌رسد. عرضه‌ی اولیه‌ی عمومی، افزایش سرمایه، انتشار اوراق قرضه و عرضه‌ی توکن نمونه‌هایی از آن‌اند. در درس بعد می‌بینیم پس از این مرحله چه اتفاقی می‌افتد و بازار ثانویه چرا برای وجود بازار اولیه ضروری است.