درخت مرکل و ریشهی مرکل: خلاصه کردن هزاران تراکنش در یک هش
درخت مرکل را قدمبهقدم بسازید، ببینید ریشهی مرکل چطور همهی تراکنشهای یک بلاک را نمایندگی میکند و چرا اثبات حضور یک تراکنش فقط به چند هش نیاز دارد.
در درس قبل دیدیم که سربرگ بلاک فقط یک هش به نام ریشهی مرکل دارد و همین یک هش نمایندهی همهی تراکنشهای بدنه است. این درس توضیح میدهد این هش چگونه ساخته میشود و چرا این ساختار تا این حد کاربردی است.
مسئله: چطور هزاران تراکنش را در یک عدد خلاصه کنیم؟
سادهترین راه این بود که همهی تراکنشها را پشت هم بگذاریم و کل آن را یکجا هش کنیم. این روش کار میکند و هر تغییری را آشکار میکند. اما یک عیب بزرگ دارد: اگر کسی بخواهد بداند یک تراکنش خاص در این بلاک هست یا نه، باید همهی تراکنشهای بلاک را داشته باشد تا بتواند هش را دوباره بسازد و مقایسه کند.
راه هوشمندانهتر، ساختاری است به نام درخت مرکل (Merkle Tree) که نامش از رالف مرکل، رمزنگاری که این ایده را مطرح کرد، گرفته شده است. این درخت هم همهی تراکنشها را در یک هش خلاصه میکند و هم اجازه میدهد حضور یک تراکنش را با اطلاعات بسیار کمی ثابت کنیم.
ساختن درخت قدمبهقدم
فرض کنید یک بلاک خیالی فقط چهار تراکنش دارد که آنها را الف، ب، ج و د مینامیم.
- برگها (Leaves): ابتدا هر تراکنش را جداگانه هش میکنیم. چهار هش داریم: هشِ الف، هشِ ب، هشِ ج و هشِ د.
- طبقهی دوم: هشها را دوتادوتا کنار هم میگذاریم و هر جفت را دوباره هش میکنیم. هشِ الف و هشِ ب با هم یک هش تازه میسازند که آن را «الفب» مینامیم. همین کار برای ج و د انجام میشود و «جد» به دست میآید.
- ریشه: حالا فقط دو هش داریم. آنها را کنار هم میگذاریم و یک بار دیگر هش میکنیم. نتیجه یک هش واحد است: ریشهی مرکل (Merkle Root).
اگر تعداد هشها در یک طبقه فرد باشد، بیتکوین آخرین هش را تکرار میکند تا جفتی برایش ساخته شود. با هر تعداد تراکنش، این کار طبقه به طبقه ادامه پیدا میکند تا فقط یک هش باقی بماند.
حالا اثر بهمنی هش را که در درس دوم دیدیم به یاد بیاورید. اگر یک حرف از تراکنش ج تغییر کند، هشِ ج عوض میشود، در نتیجه «جد» عوض میشود و در نهایت ریشه هم تغییر میکند. پس ریشهی مرکل مهری است که با دستکاری هر برگ میشکند.
اثبات حضور با چند هش
قدرت اصلی درخت مرکل در چیزی است که به آن اثبات مرکل (Merkle Proof) میگویند. فرض کنید فقط ریشه را دارید، چون در سربرگ بلاک آمده است، و میخواهید مطمئن شوید تراکنش ج داخل این بلاک است.
برای این کار لازم نیست همهی تراکنشها را داشته باشید. کافی است دو هش دیگر به شما داده شود: هشِ د و هشِ «الفب». شما خودتان هشِ ج را میسازید، آن را با هشِ د ترکیب و هش میکنید تا «جد» به دست آید، سپس «جد» را با «الفب» ترکیب و هش میکنید. اگر نتیجه با ریشهی سربرگ یکی بود، تراکنش ج قطعاً در بلاک هست.
نکتهی شگفتانگیز این است که تعداد هشهای لازم بسیار کند رشد میکند:
- برای ۴ تراکنش، ۲ هش کافی است.
- برای ۸ تراکنش، ۳ هش.
- برای ۱۰۲۴ تراکنش، فقط ۱۰ هش.
- برای حدود یک میلیون تراکنش، حدود ۲۰ هش.
هر بار که تعداد تراکنشها دو برابر شود، فقط یک هش به اثبات اضافه میشود. به زبان ریاضی، تعداد هشها با لگاریتم مبنای دو تعداد تراکنشها رشد میکند.
درخت مرکل اجازه میدهد بدون داشتن کل کتاب، با چند سطر کوتاه ثابت کنید یک جمله واقعاً در آن کتاب آمده است.
این ساختار به چه درد کاربر عادی میخورد؟
شاید هیچوقت خودتان درخت مرکل نسازید، اما از آن سود میبرید:
- کیف پولهای سبک: بسیاری از کیف پولهای موبایل همهی بلاکها را دانلود نمیکنند. آنها فقط سربرگها را نگه میدارند و با اثبات مرکل بررسی میکنند که تراکنش شما در بلاک آمده است. در طرح اولیهی بیتکوین به این روش بررسی سادهشدهی پرداخت (SPV) گفته شده است.
- کوچک ماندن سربرگ: چون فقط یک هش ۳۲ بایتی جای همهی تراکنشها را در سربرگ میگیرد، سربرگ همیشه کوچک میماند.
- بررسی سریع: گرهها میتوانند با مقایسهی ریشهها فوراً بفهمند دو نسخه از یک بلاک یکساناند یا نه.
البته اثبات مرکل فقط نشان میدهد یک تراکنش در یک بلاک مشخص آمده است. اینکه آن بلاک خودش جزو زنجیرهی پذیرفتهشدهی شبکه باشد، موضوعی جداگانه است که به زنجیره و اجماع مربوط میشود.
شبکههای دیگر چه میکنند؟
ایدهی درخت هش تنها مخصوص بیتکوین نیست. بسیاری از بلاکچینها نسخهای از آن را به کار میبرند. بعضی شبکهها، از جمله اتریوم، ساختارهای پیچیدهتری از همین خانواده دارند که علاوه بر تراکنشها، وضعیت حسابها را هم خلاصه میکند. جزئیات این ساختارها برای این دوره لازم نیست؛ اصل مشترک همهشان این است که دادههای زیاد را به یک هش کوچک و قابل بررسی تبدیل میکنند.
جمعبندی
- درخت مرکل تراکنشها را جفتجفت و طبقهبهطبقه هش میکند تا به یک هش واحد برسد.
- آن هش واحد، ریشهی مرکل، در سربرگ بلاک ثبت میشود.
- تغییر هر تراکنش، ریشه را تغییر میدهد.
- اثبات حضور یک تراکنش فقط به تعداد کمی هش نیاز دارد؛ برای ۱۰۲۴ تراکنش، ۱۰ هش.
- کیف پولهای سبک با همین روش بدون دانلود کل بلاکها تراکنش را بررسی میکنند.
در درس بعد میبینیم بلاکها چگونه با هش به هم گره میخورند و زنجیره ساخته میشود.
این مقاله فقط برای آموزش است و توصیهی سرمایهگذاری یا سیگنال معامله نیست. معامله، بهویژه با اهرم، میتواند به از دست رفتن کل سرمایه منجر شود.