انشعاب، تأیید و نهایی شدن: چرا تراکنش تازه هنوز صددرصد قطعی نیست
با انشعاب موقت زنجیره، بلاک کنارگذاشتهشده، معنای تعداد تأییدها و نهایی شدن تراکنش آشنا شوید و فرق انشعاب نرم و سخت در تغییر قواعد شبکه را ببینید.
در درس قبل تراکنش را تا ورود به یک بلاک دنبال کردیم. شاید فکر کنید داستان همینجا تمام میشود. اما در یک شبکهی توزیعشده که اطلاعات چند ثانیه طول میکشد تا به همه برسد، گاهی دو نسخهی متفاوت از آخرین بلاک همزمان وجود دارد. این درس توضیح میدهد این وضعیت چگونه پیش میآید و چرا صرافیها و فروشندهها برای پذیرش واریز چند بلاک صبر میکنند.
انشعاب موقت: دو بلاک برای یک جایگاه
فرض کنید دو سازندهی بلاک در دو نقطهی دور از هم، تقریباً در یک لحظه، هر کدام یک بلاک معتبر با ارتفاع ۵۰۰ میسازند. هر دو بلاک به بلاک ۴۹۹ اشاره میکنند، اما تراکنشهای داخلشان کمی متفاوت است. هر بلاک از محل خودش در شبکه پخش میشود و برای مدتی کوتاه، بخشی از گرهها بلاک اول و بخشی بلاک دوم را دیدهاند.
به این وضعیت انشعاب موقت (Temporary Fork) میگویند: زنجیره در نوک خود مثل یک شاخه دوشاخه شده است. هیچکدام از دو بلاک نامعتبر نیست؛ مشکل فقط این است که شبکه هنوز تصمیم نگرفته کدام را ادامه دهد.
انشعاب چگونه حل میشود؟
راه حل معمولاً خودبهخود پیش میآید. بلاک بعدی، یعنی بلاک ۵۰۱، روی یکی از دو شاخه ساخته میشود. حالا یک شاخه بلندتر است. گرهها طبق قاعدهای که در نرمافزارشان تعریف شده، شاخهای را دنبال میکنند که پشتوانهی بیشتری دارد؛ در بیتکوین، زنجیرهای که بیشترین کار محاسباتی صرف آن شده است. جزئیات این قاعدهها در هر شبکه در واحد بعدی، همراه با اجماع، توضیح داده میشود.
گرههایی که روی شاخهی کوتاهتر بودند، به شاخهی بلندتر میروند. به این جابهجایی بازآرایی زنجیره (Reorganization) یا به اختصار «ریآرگ» میگویند. بلاکی که کنار گذاشته شد، بهاصطلاح بلاک کهنه (Stale Block) است و گاهی نادرست «بلاک یتیم» هم خوانده میشود.
برای تراکنشها چه اتفاقی میافتد؟ بیشتر تراکنشهای بلاک کنارگذاشتهشده در بلاک شاخهی برنده هم بودهاند. آنهایی که نبودهاند، به ممپول برمیگردند و منتظر بلاکهای بعدی میمانند. خطر واقعی فقط وقتی است که کسی عمداً تلاش کند در شاخهی دیگر، همان سکهها را جای دیگری خرج کند.
تأیید یعنی چه؟
تأیید (Confirmation) تعداد بلاکهایی است که از ثبت تراکنش شما به بعد ساخته شدهاند، با خود بلاک تراکنش. وقتی تراکنش در یک بلاک میآید، یک تأیید دارد. وقتی بلاک بعدی روی آن ساخته میشود، دو تأیید دارد و همینطور ادامه پیدا میکند.
به یاد بیاورید که در درس پنجم گفتیم هر بلاک تازه مثل یک لایهی بتن روی بلاکهای قبلی است. هر تأیید تازه یعنی برای کنار گذاشتن تراکنش شما، باید یک بلاک بیشتر بازسازی شود. پس احتمال برگشتن تراکنش با هر تأیید بسیار کمتر میشود.
در بیتکوین، شش تأیید یک قرارداد رایج برای مبالغ بزرگ است؛ با فاصلهی میانگین ده دقیقهای، این حدود یک ساعت است. این عدد قانون شبکه نیست، بلکه عرفی است که از تحلیلهای اولیهی ریسک آمده است. صرافیها و سرویسها برای هر شبکه تعداد تأیید موردنیاز خود را تعیین میکنند و این عدد میتواند از یکی تا دهها بلاک باشد.
اگر واریزتان به یک سرویس هنوز «در انتظار تأیید» است، معمولاً مشکلی نیست؛ سرویس صبر میکند تا تراکنش به اندازهی کافی زیر بلاکهای تازه دفن شود.
نهایی شدن: احتمالی یا قطعی
نهایی شدن (Finality) یعنی لحظهای که دیگر نمیشود تراکنش را برگرداند. شبکهها در این مورد دو رویکرد کلی دارند:
- نهایی شدن احتمالی (Probabilistic Finality): مانند بیتکوین. هیچ لحظهی رسمیای وجود ندارد که تراکنش «قطعی» اعلام شود؛ فقط احتمال برگشتن آن با هر بلاک تازه کمتر میشود تا جایی که عملاً به صفر میرسد.
- نهایی شدن قطعی (Deterministic Finality): در بعضی شبکهها، اعتبارسنجها در مرحلهای مشخص روی یک بلاک توافق رسمی میکنند و پس از آن، برگرداندن بلاک فقط با زیر پا گذاشتن قواعد و از دست دادن وثیقهی بخش بزرگی از اعتبارسنجها ممکن است.
سازوکار این دو رویکرد به نوع اجماع شبکه بستگی دارد که در واحد بعدی بررسی میشود.
انشعاب از نوع دیگر: تغییر قواعد
واژهی انشعاب یک معنای دیگر هم دارد که نباید با انشعاب موقت اشتباه شود: تغییر قواعد نرمافزار شبکه.
- انشعاب نرم (Soft Fork): قواعد سختگیرانهتر میشوند، بهطوری که بلاکهای ساختهشده با قواعد تازه برای گرههای قدیمی هم معتبر به نظر میرسند. شبکه یکپارچه میماند.
- انشعاب سخت (Hard Fork): قواعد طوری تغییر میکنند که گرههای قدیمی بلاکهای تازه را نامعتبر میدانند. اگر همه بهروزرسانی کنند، شبکه یکی میماند؛ اگر گروهی نپذیرند، دو زنجیرهی جدا با تاریخچهی مشترک شکل میگیرد.
دو نمونهی شناختهشده: در سال ۲۰۱۶ اتریوم کلاسیک از ادامهی زنجیرهی قدیمی اتریوم پدید آمد و در سال ۲۰۱۷ بیتکوین کش با یک انشعاب سخت از بیتکوین جدا شد. در هر دو مورد، دارندگان سکه در لحظهی جدایی روی هر دو زنجیره موجودی داشتند.
جمعبندی
- اگر دو بلاک همزمان ساخته شوند، زنجیره برای مدتی کوتاه دوشاخه میشود و با بلاک بعدی، شاخهی برنده معلوم میشود.
- بلاک شاخهی بازنده کنار میرود و تراکنشهای تازهی آن به ممپول برمیگردند.
- تأیید یعنی تعداد بلاکهای ساختهشده از ثبت تراکنش به بعد؛ هر تأیید برگشت را سختتر میکند.
- نهایی شدن در بعضی شبکهها احتمالی و در بعضی قطعی است.
- انشعاب نرم و سخت به تغییر قواعد شبکه اشاره دارند، نه به رقابت لحظهای بلاکها.
در درس بعد میبینیم تغییرناپذیری بلاکچین دقیقاً چه چیزی را تضمین میکند و چه چیزی را نه.
این مقاله فقط برای آموزش است و توصیهی سرمایهگذاری یا سیگنال معامله نیست. معامله، بهویژه با اهرم، میتواند به از دست رفتن کل سرمایه منجر شود.