هش چیست: اثر انگشت دیجیتال دادهها و پنج ویژگی که بلاکچین به آن تکیه دارد
تابع هش را به زبان ساده بشناسید: خروجی با طول ثابت، یکطرفه بودن، اثر بهمنی، مقاومت در برابر برخورد و اینکه چرا بلاکچین بدون هش کار نمیکند.
در درس قبل گفتیم دفتر توزیعشده به راهی نیاز دارد که هیچ تغییری بیصدا انجام نشود. ابزار اصلی برای این کار تابع هش (Hash Function) است. شاید اسمش فنی به نظر برسد، اما ایدهی آن ساده است و با یک تشبیه میشود آن را فهمید.
هش، اثر انگشت داده
تابع هش یک دستور محاسبه است که هر دادهای را، چه یک کلمه باشد چه یک کتاب کامل، میگیرد و یک رشتهی کوتاه با طول ثابت بیرون میدهد. به این خروجی هش یا چکیده (Digest) میگویند.
همانطور که اثر انگشت یک آدم را معرفی میکند بدون اینکه شکل و قد او را نشان دهد، هش هم یک داده را معرفی میکند بدون اینکه خود داده را فاش کند. اگر دو فایل هش یکسان داشته باشند، در عمل میتوان مطمئن بود که دو فایل یکساناند. اگر حتی یک حرف فرق کند، هشها کاملاً متفاوت میشوند.
یکی از توابع هش پرکاربرد SHA-256 است که بیتکوین از آن استفاده میکند. خروجی آن ۲۵۶ بیت است که معمولاً به شکل ۶۴ نویسه از ارقام ۰ تا ۹ و حروف a تا f نوشته میشود. فرقی نمیکند ورودی یک حرف باشد یا یک فیلم چند گیگابایتی؛ خروجی همیشه همین ۶۴ نویسه است. شبکههای دیگر ممکن است توابع هش دیگری به کار ببرند؛ برای مثال اتریوم از تابعی به نام Keccak-256 استفاده میکند.
پنج ویژگی یک تابع هش خوب
تابع هشی که در بلاکچین به کار میرود باید چند ویژگی داشته باشد:
- قطعی بودن (Deterministic): یک ورودی همیشه همان خروجی را میدهد. اگر امروز و ده سال بعد یک متن را هش کنید، نتیجه یکی است. بدون این ویژگی، هزاران کامپیوتر نمیتوانستند نتیجهی همدیگر را بررسی کنند.
- سریع بودن محاسبه: ساختن هش یک داده باید برای کامپیوتر کار آسانی باشد تا بررسیها کند نشود.
- یکطرفه بودن (One-way): از روی هش نمیشود ورودی را پیدا کرد. تنها راه شناختهشده این است که ورودیهای مختلف را حدس بزنید و هش کنید تا شاید یکی جور دربیاید؛ برای ورودیهای طولانی و غیرقابلحدس این کار عملاً ناممکن است.
- اثر بهمنی (Avalanche Effect): کوچکترین تغییر در ورودی، مثلاً عوض شدن یک ویرگول، خروجی را بهطور کامل و غیرقابل پیشبینی تغییر میدهد. از روی شباهت دو هش نمیتوان فهمید ورودیها چقدر شبیه بودهاند.
- مقاومت در برابر برخورد (Collision Resistance): پیدا کردن دو ورودی متفاوت که هش یکسان داشته باشند باید عملاً ناممکن باشد.
چرا برخورد از نظر نظری ممکن است ولی عملاً نه؟
ممکن است بپرسید: وقتی ورودیها بینهایتاند و خروجیها محدود، حتماً دو ورودی هش یکسان پیدا میکنند، نه؟ از نظر ریاضی بله، چنین جفتهایی وجود دارند. اما تعداد خروجیهای ممکن SHA-256 برابر ۲ به توان ۲۵۶ است؛ عددی با حدود ۷۸ رقم. این عدد آنقدر بزرگ است که اگر همهی کامپیوترهای جهان سالها هم کار کنند، شانس پیدا کردن یک برخورد با روشهای شناختهشده ناچیز است. امنیت در اینجا به معنای «غیرممکن ریاضی» نیست؛ به معنای «آنقدر پرهزینه که عملاً کسی از عهدهاش برنمیآید» است.
البته توابع هش هم ممکن است با پیشرفت دانش ضعیف شوند. چند تابع قدیمیتر، مانند MD5، امروز برای کاربردهای امنیتی مناسب شمرده نمیشوند. به همین دلیل طراحان سیستمها از توابعی استفاده میکنند که سالها زیر ذرهبین متخصصان ماندهاند.
هش در بلاکچین کجا به کار میرود؟
هش تقریباً در همهی لایههای بلاکچین حضور دارد:
- شناسهی تراکنش: هر تراکنش با هش محتوایش شناخته میشود. این شناسه را در سطح سوم، هنگام خواندن اکسپلورر، زیاد میبینید.
- شناسهی بلاک: هر بلاک هم یک هش دارد که مثل نام یکتای آن است.
- زنجیره کردن بلاکها: هر بلاک هش بلاک قبلی را در خود دارد؛ همین است که بلاکها را به زنجیره تبدیل میکند.
- خلاصه کردن تراکنشها: هشهای تراکنشهای یک بلاک در ساختاری درختی با هم ترکیب میشوند تا یک هش واحد بسازند.
- ساخت آدرسها و اجماع: در ساخت آدرسها و در سازوکار اثبات کار هم از هش استفاده میشود که در سطح سوم و واحد بعدی به آنها میرسیم.
هش محتوا را پنهان نمیکند تا امن نگهش دارد؛ کارش این است که هر تغییری را فوراً آشکار کند.
یک اشتباه رایج: هش با رمزگذاری یکی نیست
بسیاری هش را با رمزگذاری (Encryption) اشتباه میگیرند. رمزگذاری برگشتپذیر است: داده را قفل میکنید تا کسی که کلید دارد دوباره بازش کند. هش برگشتپذیر نیست و کلیدی هم ندارد؛ هیچکس، حتی سازندهی آن، نمیتواند از روی هش دادهی اصلی را بازسازی کند. پس هش برای «بررسی یکسان بودن» است، نه برای «نگهداشتن راز». همچنین دادههایی که روی بلاکچینهای عمومی ثبت میشوند معمولاً رمزگذاری نشدهاند و هر کسی میتواند آنها را بخواند.
جمعبندی
- تابع هش هر دادهای را به یک اثر انگشت کوتاه با طول ثابت تبدیل میکند.
- هش خوب قطعی، سریع، یکطرفه، دارای اثر بهمنی و مقاوم در برابر برخورد است.
- بیتکوین از SHA-256 استفاده میکند که خروجیاش ۶۴ نویسه است.
- شناسهی تراکنش و بلاک، زنجیره شدن بلاکها و خلاصهی تراکنشها همه بر هش تکیه دارند.
- هش رمزگذاری نیست؛ برای آشکار کردن تغییر است، نه پنهان کردن داده.
در درس بعد درون یک بلاک را باز میکنیم و میبینیم از چه بخشهایی ساخته شده است.
این مقاله فقط برای آموزش است و توصیهی سرمایهگذاری یا سیگنال معامله نیست. معامله، بهویژه با اهرم، میتواند به از دست رفتن کل سرمایه منجر شود.