رابطه‌ی ریسک و بازده: چرا بازده بالاتر معمولاً ریسک بیشتری دارد

تا این‌جا ریسک و بازده را جدا از هم شناختیم. حالا وقت آن است که ببینیم این دو چطور به هم گره خورده‌اند. یکی از پایه‌ای‌ترین ایده‌های دنیای مالی این است که ریسک و بازده با هم بده‌بستان دارند (Risk-Return Tradeoff). فهم درست این ایده جلوی بسیاری از اشتباه‌ها و فریب‌ها را می‌گیرد.

چرا کسی بدون دلیل ریسک نمی‌پذیرد؟

فرض کنید دو پیشنهاد دارید:

• پیشنهاد «الف»: یک سال بعد دقیقاً ۵ درصد سود می‌گیرید.
• پیشنهاد «ب»: یک سال بعد ممکن است ۱۵ درصد سود کنید یا ۵ درصد ضرر، و از قبل نمی‌دانید کدام.

اگر میانگین انتظاری هر دو تقریباً یکی بود، بیشتر آدم‌ها «الف» را انتخاب می‌کردند، چون آرامش بیشتری دارد. پس برای این‌که کسی حاضر شود پیشنهاد «ب» را بپذیرد، معمولاً باید انتظار داشته باشد در درازمدت بیشتر از «الف» به دست بیاورد. این بازده اضافه، پاداش پذیرفتن نامعلومی است.

همین منطق در کل بازار کار می‌کند. سرمایه‌گذاران برای دارایی‌های پرریسک‌تر، قیمتی می‌پردازند که در صورت خوب پیش رفتن اوضاع، بازده بیشتری به آن‌ها بدهد. اگر این‌طور نبود، کسی سراغ آن دارایی‌ها نمی‌رفت.

نرخ تقریباً بدون ریسک

برای سنجیدن این پاداش، یک نقطه‌ی شروع لازم است. در دنیای مالی به آن نرخ بدون ریسک (Risk-Free Rate) می‌گویند. معمولاً بازده اوراق قرضه‌ی کوتاه‌مدت دولت‌هایی که سابقه‌ی پرداخت قابل اعتمادی دارند، به عنوان نمونه‌ی آن در نظر گرفته می‌شود.

البته کلمه‌ی «بدون ریسک» کمی اغراق است. حتی این اوراق هم ریسک تورم دارند و برای کسی که پولش به ارز دیگری است، ریسک تغییر نرخ ارز هم دارند. به همین دلیل بهتر است آن را «تقریباً بدون ریسک» بدانیم: پایین‌ترین ریسک قابل دسترس در یک نظام مالی.

صرف ریسک: پاداش پذیرفتن نامعلومی

به بازده اضافه‌ای که یک دارایی پرریسک‌تر نسبت به نرخ تقریباً بدون ریسک انتظار می‌رود بدهد، صرف ریسک (Risk Premium) می‌گویند.

فرض کنید نرخ تقریباً بدون ریسک در یک کشور خیالی ۳ درصد در سال است. اگر سرمایه‌گذاران از یک دارایی پرنوسان‌تر انتظار ۸ درصد بازده سالانه در درازمدت داشته باشند، صرف ریسک مورد انتظار آن ۵ درصد است (۸ منهای ۳).

به یک نکته‌ی مهم دقت کنید: این عدد انتظار است، نه قول. صرف ریسک یعنی پاداشی که به‌طور میانگین و در درازمدت امید می‌رود به دست بیاید. در یک سال خاص ممکن است بازده آن دارایی خیلی بیشتر یا حتی منفی باشد.

ریسک بیشتر، سود تضمین‌شده‌ی بیشتر نیست

این‌جا جایی است که خیلی‌ها اشتباه می‌کنند. جمله‌ی «بازده بالاتر معمولاً ریسک بیشتری دارد» به این معنا نیست که «هر ریسک بیشتری سود بیشتری می‌آورد».

• اگر ریسک بیشتر همیشه سود بیشتری می‌آورد، دیگر ریسک نبود.
• بخشی از ریسک‌ها اصلاً پاداشی ندارند. مثلاً کسی که همه‌ی پولش را در یک دارایی ناشناخته می‌گذارد، ریسک زیادی می‌پذیرد که بخش بزرگی از آن را می‌شد با پخش کردن سرمایه کم کرد. بازار معمولاً بابت ریسکی که به‌راحتی قابل کاهش است، پاداشی نمی‌دهد. این ایده را در درس تنوع‌بخشی بیشتر باز می‌کنیم.
• هزینه‌ها، کارمزدها و تصمیم‌های عجولانه هم می‌توانند ریسک را بالا ببرند بدون این‌که بازده انتظاری را زیاد کنند.

قاعده‌ی سرانگشتی: اگر کسی بازده بالا را با ریسک پایین یا صفر به شما پیشنهاد می‌کند، به احتمال زیاد چیزی را پنهان کرده است.

این قاعده یکی از بهترین سپرها در برابر کلاهبرداری‌های مالی است که در بخش جداگانه‌ای از همین سطح به آن‌ها می‌پردازیم.

نردبان ریسک و بازده

به شکل کلی و بدون عدد، می‌شود دارایی‌ها را روی یک نردبان تصور کرد. پایین نردبان دارایی‌هایی هستند که نوسان کم و بازده انتظاری کمتری دارند، مثل سپرده‌های کوتاه‌مدت و اوراق دولتی کوتاه‌مدت. بالاتر، اوراق شرکت‌ها و سپس سهام قرار می‌گیرند. در پله‌های بالاتر، دارایی‌هایی با نوسان شدید مثل بسیاری از رمزارزها و معاملات با اهرم (Leverage) هستند که در سطح‌های بعدی به آن‌ها می‌رسیم.

این نردبان یک تصویر کلی است، نه قانونی دقیق. جای هر دارایی در زمان‌ها و شرایط مختلف می‌تواند تغییر کند، و در یک دوره‌ی کوتاه ممکن است پله‌ی پایین‌تر بهتر از پله‌ی بالاتر عمل کند.

جمع‌بندی

ریسک و بازده با هم بده‌بستان دارند: برای این‌که کسی نامعلومی بیشتری را بپذیرد، باید انتظار پاداش بیشتری داشته باشد. نقطه‌ی شروع این مقایسه نرخ تقریباً بدون ریسک است و بازده اضافه‌ی مورد انتظار، صرف ریسک نام دارد. اما این پاداش فقط یک انتظار درازمدت است و هیچ‌وقت تضمین‌شده نیست، و همه‌ی ریسک‌ها هم پاداش ندارند.

در درس بعد انواع مختلف ریسک را می‌شناسیم تا بدانیم دقیقاً با چه چیزهایی روبه‌رو هستیم.