تقاضا چیست؟ قانون تقاضا با مثال‌های ساده

دو نیروی اصلی پشت هر قیمت در بازار، عرضه (Supply) و تقاضا (Demand) هستند. در این درس فقط به تقاضا می‌پردازیم؛ یعنی سمت خریداران. درس بعد سراغ عرضه می‌رود و بعد از آن می‌بینیم این دو چطور با هم قیمت را می‌سازند.

تقاضا یعنی خواستن همراه با توان پرداخت

در زبان روزمره، «تقاضا» یعنی خواستن. اما در اقتصاد، خواستن به تنهایی کافی نیست. تقاضا یعنی خواستنی که پشتش توان و تمایل به پرداخت باشد. کسی که آرزوی خرید یک خانه‌ی بزرگ را دارد ولی پولش را ندارد، در بازار خانه تقاضای مؤثری ایجاد نمی‌کند. کسی که پول را دارد و حاضر است آن را بپردازد، تقاضا ایجاد می‌کند.

به همین دلیل، تقاضا همیشه به قیمت گره خورده است. سؤال درست این نیست که «چند نفر این را می‌خواهند؟»، بلکه این است که «در هر قیمت، چند واحد از آن خریده می‌شود؟».

جدول تقاضا با یک مثال

فرض کنید در یک شهر کوچک، فروشگاهی بستنی می‌فروشد و می‌خواهد بداند در قیمت‌های مختلف روزانه چند بستنی فروش می‌رود. با کمی پرس‌وجو به این نتیجه‌ی فرضی می‌رسد:

• اگر قیمت هر بستنی ۵ واحد پول باشد، روزانه ۲۰۰ بستنی فروش می‌رود.
• اگر قیمت ۱۰ باشد، ۱۲۰ بستنی.
• اگر قیمت ۱۵ باشد، ۷۰ بستنی.
• اگر قیمت ۲۰ باشد، ۳۰ بستنی.

به هر کدام از این عددها، یعنی مقداری که در یک قیمت مشخص خریده می‌شود، مقدار تقاضا (Quantity Demanded) می‌گویند. به کل این فهرست که رابطه‌ی قیمت و مقدار را نشان می‌دهد، تقاضا یا جدول تقاضا گفته می‌شود. اگر این نقطه‌ها را روی نموداری بکشیم که محور افقی آن مقدار و محور عمودی آن قیمت است، خطی به دست می‌آید که از بالا سمت چپ به پایین سمت راست می‌رود. به این خط منحنی تقاضا (Demand Curve) می‌گویند.

قانون تقاضا

در مثال بالا یک الگو پیداست: هرچه قیمت بالاتر می‌رود، مقدار خرید کمتر می‌شود. این الگو آن‌قدر در بیشتر بازارها تکرار می‌شود که به آن قانون تقاضا (Law of Demand) می‌گویند: اگر چیزهای دیگر ثابت بمانند، با افزایش قیمت یک کالا مقدار تقاضای آن کم می‌شود و با کاهش قیمت زیاد می‌شود.

چرا این‌طور است؟ چند دلیل ساده:

1. بودجه محدود است. وقتی چیزی گران‌تر می‌شود، با همان پول کمتر از آن می‌شود خرید.
2. جایگزین‌ها جذاب‌تر می‌شوند. اگر بستنی گران شود، بعضی‌ها به جایش آب‌میوه می‌خرند.
3. نیاز اضافه کمتر می‌شود. اولین بستنی در یک روز گرم خیلی می‌چسبد، ولی سومی کمتر. پس فقط در قیمت پایین است که کسی سومی را هم می‌خرد.

«چیزهای دیگر ثابت بمانند» یعنی چه؟

قانون تقاضا یک شرط مهم دارد: فقط درباره‌ی اثر قیمت خود کالا حرف می‌زند، به شرط این‌که بقیه‌ی عوامل تغییر نکنند. اما در دنیای واقعی چیزهای دیگر هم تغییر می‌کنند: درآمد مردم، فصل، سلیقه، قیمت کالاهای جایگزین و انتظار از آینده. اگر تابستان برسد، در همان قیمت ۱۰ ممکن است به جای ۱۲۰ بستنی، ۱۸۰ بستنی فروش برود. این یعنی کل جدول تقاضا جابه‌جا شده است، نه این‌که روی همان جدول حرکت کرده باشیم.

فرق این دو را به خاطر بسپارید:

• تغییر مقدار تقاضا: حرکت روی همان منحنی، فقط به خاطر تغییر قیمت خود کالا.
• تغییر تقاضا: جابه‌جا شدن کل منحنی، به خاطر عوامل دیگر.

عوامل جابه‌جا کننده را در درس ششم همین واحد با جزئیات بیشتری می‌بینیم.

تقاضا در بازار مالی کمی متفاوت است

در بازار بستنی، مردم کالا را برای مصرف می‌خرند. در بازار مالی، بسیاری از خریداران دارایی را به امید ارزش آینده‌اش می‌خرند. به همین دلیل، گاهی رفتاری می‌بینیم که در نگاه اول با قانون تقاضا جور درنمی‌آید: قیمت یک دارایی بالا می‌رود و خریداران بیشتری هم سراغش می‌آیند. دلیلش معمولاً این است که بالا رفتن قیمت، انتظار مردم از آینده را عوض کرده است؛ یعنی یکی از همان «چیزهای دیگر» تغییر کرده و کل منحنی تقاضا جابه‌جا شده است.

وقتی می‌بینید خریداران پشت سر یک قیمت در حال افزایش صف کشیده‌اند، بپرسید: چه چیزی جز قیمت عوض شده است؟ اغلب جواب، انتظار و هیجان است، نه ارزش واقعی.

این موضوع یکی از ریشه‌های حباب‌های قیمتی است که در درس نهم همین واحد درباره‌اش صحبت می‌کنیم.

جمع‌بندی

تقاضا یعنی خواستن همراه با توان و تمایل پرداخت، و همیشه به قیمت وابسته است. طبق قانون تقاضا، اگر عوامل دیگر ثابت بمانند، قیمت بالاتر یعنی مقدار خرید کمتر. باید میان حرکت روی منحنی تقاضا و جابه‌جا شدن کل منحنی فرق گذاشت. در بازار مالی، انتظار از آینده یکی از قوی‌ترین عوامل جابه‌جا کننده‌ی تقاضاست. درس بعد طرف دیگر ماجرا را بررسی می‌کند: عرضه و رفتار فروشندگان.