سیر تاریخی پول: از پایاپای و کالاپول تا سکه و اسکناس

در درس قبل دیدیم پول سه کار اصلی دارد. حالا می‌خواهیم ببینیم چطور به پولی رسیدیم که امروز در جیب و حساب بانکی‌مان است. این سیر تاریخی فقط یک قصه نیست؛ نشان می‌دهد هر شکل تازه‌ی پول کدام مشکل شکل قبلی را حل کرد و چه مشکل تازه‌ای با خودش آورد.

پایاپای و مشکل جفت‌شدن خواسته‌ها

ساده‌ترین شکل داد و ستد پایاپای (Barter) است: کالا در برابر کالا. چوپان پشم می‌دهد و از کشاورز گندم می‌گیرد. این روش در جمع‌های کوچک کار می‌کند، ولی سه گرفتاری بزرگ دارد:

• جفت‌شدن دوطرفه‌ی خواسته‌ها: چوپان باید کسی را پیدا کند که هم گندم داشته باشد و هم دقیقاً پشم بخواهد. پیدا کردن چنین کسی وقت‌گیر است.
• نبود معیار مشترک: یک گوسفند چند کیسه گندم می‌ارزد؟ و چند جفت کفش؟ با ده کالا، باید ده‌ها نسبت مبادله را به خاطر سپرد.
• تقسیم‌ناپذیری: اگر یک گاو بیش از یک کیسه نمک بیرزد، نمی‌شود یک‌چهارم گاو داد.

فرض کنید در دهکده‌ای فقط پنج کالا مبادله می‌شود. برای این‌که نسبت هر کالا با هر کالای دیگر معلوم باشد، باید ده نسبت جداگانه را بدانید (پنج ضرب در چهار، تقسیم بر دو). با صد کالا این عدد به چهار هزار و نهصد و پنجاه می‌رسد. اما اگر همه‌چیز با یک کالای واحد سنجیده شود، صد قیمت کافی است. این همان نقش واحد سنجش است که در درس قبل دیدیم.

کالاپول: وقتی یک کالا نقش پول را می‌گیرد

راه‌حل طبیعی این بود که مردم روی یک کالا توافق کنند که همه آن را بپذیرند. به این می‌گوییم کالاپول (Commodity Money)؛ پولی که خودش هم ارزش مصرفی دارد. در جاهای مختلف جهان چیزهای گوناگونی این نقش را داشته‌اند: نمک، صدف، دام، غلات، و به‌ویژه فلزهایی مثل مس، نقره و طلا.

فلزهای گران‌بها کم‌کم برنده شدند، چون بادوام بودند، کمیاب بودند و می‌شد آن‌ها را ذوب و به تکه‌های کوچک تقسیم کرد. اما یک مشکل تازه داشتند: هر بار باید وزن و خلوص فلز را سنجید. کسی که تکه‌ای نقره می‌گرفت از کجا می‌دانست با فلز ارزان‌تری مخلوط نشده است؟

سکه: فلزی با مهر ضمانت

پاسخ این مشکل سکه بود: تکه‌ای فلز با وزن و عیار مشخص که مهر یک حکومت یا ضرابخانه رویش خورده بود. مهر می‌گفت: «وزن و خلوص این تکه را ما تضمین می‌کنیم.» در بسیاری از کتاب‌های تاریخ، سرزمین لیدیه در غرب آسیای صغیر از نخستین جاهایی شمرده می‌شود که حدود دو هزار و ششصد سال پیش سکه ضرب کرد. در ایران هم سکه‌ی طلای دریک در دوره‌ی هخامنشی شناخته‌شده است.

سکه مبادله را سریع‌تر کرد، ولی در عین حال قدرت تازه‌ای به ضرب‌کننده داد. بعضی حکومت‌ها برای پر کردن خزانه، کم‌کم فلز کمتری در سکه می‌گذاشتند یا آن را با فلز ارزان‌تر مخلوط می‌کردند. به این کار کم‌عیار کردن (Debasement) می‌گویند. نتیجه‌اش این بود که مردم برای همان کالا سکه‌ی بیشتری می‌خواستند؛ یعنی قیمت‌ها بالا می‌رفت. این یکی از قدیمی‌ترین ریشه‌های پدیده‌ای است که امروز تورم می‌نامیم.

هر جا کسی بتواند مقدار پول را آسان و بی‌هزینه زیاد کند، باید انتظار داشت ارزش هر واحد آن به مرور کم شود.

رسید و اسکناس: کاغذ به جای فلز

حمل مقدار زیادی سکه سنگین و پرخطر بود. بازرگانان طلا و نقره‌شان را نزد صرافان و امانت‌داران می‌گذاشتند و رسید می‌گرفتند. کم‌کم مردم به جای جابه‌جا کردن خود فلز، همین رسیدها را دست به دست کردند. رسیدی که هر لحظه می‌شد آن را با مقدار مشخصی فلز عوض کرد، شکل اولیه‌ی اسکناس بود. به این نوع پول پول پشتوانه‌دار (Representative Money) می‌گویند: خودش ارزشی ندارد، ولی نماینده‌ی کالایی ارزشمند است.

در چین، در دوره‌ی سلسله‌ی سونگ (حدود هزار سال پیش)، پول کاغذی به‌طور گسترده رواج یافت. در اروپا هم چند قرن بعد بانک‌ها اسکناس منتشر کردند.

اینجا هم وسوسه‌ی قدیمی برگشت: اگر صادرکننده‌ی رسید بیش از فلزی که در خزانه دارد رسید چاپ کند، تا وقتی همه با هم برای گرفتن فلز نیایند، کسی متوجه نمی‌شود. وقتی هم بیایند، معلوم می‌شود همه‌ی رسیدها پشتوانه‌ی کامل نداشته‌اند.

از پشتوانه‌ی فلزی به پول امروزی

در قرن‌های اخیر بسیاری از کشورها پول خود را به طلا گره زدند؛ یعنی قرار بود هر واحد پول با مقدار معینی طلا قابل تبدیل باشد. این پیوند در قرن بیستم کم‌کم گسسته شد و امروز پول بیشتر کشورها به هیچ کالایی وصل نیست. این نوع پول، که ارزشش بر قانون و اعتماد استوار است، موضوع درس بعد است.

جمع‌بندی

• پایاپای به خاطر مشکل جفت‌شدن خواسته‌ها، نبود معیار مشترک و تقسیم‌ناپذیری کند بود.
• کالاپول، به‌ویژه فلزهای گران‌بها، این مشکل‌ها را تا حد زیادی حل کرد.
• سکه سنجش وزن و عیار را آسان کرد، ولی امکان کم‌عیار کردن را هم به حکومت‌ها داد.
• اسکناس در آغاز رسیدی برای فلز بود و حمل ارزش را آسان کرد.

در درس بعد با پول امروزی بدون پشتوانه‌ی کالایی و نقش بانک مرکزی آشنا می‌شویم.