پول فیات، بانک مرکزی و این‌که پول تازه از کجا می‌آید

در درس قبل دیدیم اسکناس در آغاز رسیدی بود که می‌شد آن را با طلا یا نقره عوض کرد. پول امروز بیشتر کشورها دیگر چنین وعده‌ای ندارد. اگر اسکناسی را به بانک ببرید، فقط می‌توانید اسکناس دیگری با همان مبلغ بگیرید. پس ارزش این پول از کجا می‌آید و چه کسی مقدار آن را تعیین می‌کند؟

پول فیات چیست

پول فیات (Fiat Money) پولی است که پشتوانه‌ی کالایی ندارد و ارزشش را از قانون و اعتماد مردم می‌گیرد. واژه‌ی فیات از لاتین می‌آید و تقریباً یعنی «چنین باشد»؛ یعنی چون حکومت اعلام کرده این پول رایج است، پول است. ریال، دلار، یورو و ین همه پول فیات هستند.

سه چیز به پول فیات ارزش می‌دهد:

• قانون: حکومت آن را پول قانونی (Legal Tender) اعلام می‌کند؛ یعنی برای پرداخت بدهی‌ها باید پذیرفته شود.
• مالیات: حکومت مالیات را با همین پول می‌گیرد، پس همه به آن نیاز دارند.
• اعتماد: مردم انتظار دارند فردا هم دیگران آن را بپذیرند.

یک نقطه‌ی عطف مشهور در این مسیر سال ۱۹۷۱ میلادی بود که ایالات متحده تبدیل دلار به طلا را برای دولت‌های خارجی متوقف کرد. از آن پس عملاً هیچ پول بزرگی در جهان به طلا گره نخورده است.

مزیت‌ها و خطر پول فیات

پول فیات به یک کشور انعطاف می‌دهد. در زمان رکود یا بحران، بانک مرکزی می‌تواند مقدار پول را بیشتر کند تا چرخ اقتصاد نخوابد؛ کاری که با پول وابسته به طلا بسیار سخت‌تر بود، چون مقدار پول به مقدار طلای خزانه بسته بود.

اما همین انعطاف خطر هم دارد. وقتی تولید پول تقریباً هزینه‌ای ندارد، وسوسه‌ی زیاد کردنش همیشه هست؛ مثلاً برای پوشاندن کسری بودجه‌ی دولت. اگر مقدار پول خیلی سریع‌تر از مقدار کالا و خدمت در اقتصاد زیاد شود، هر واحد پول چیز کمتری می‌خرد. این همان قصه‌ی کم‌عیار کردن سکه در درس قبل است، فقط بدون فلز.

بانک مرکزی چه می‌کند

بانک مرکزی (Central Bank) نهادی است که در هر کشور مسئول پول ملی است. نامش در کشورهای مختلف فرق می‌کند، ولی کارهای اصلی‌اش شبیه است:

1. انتشار اسکناس و سکه: فقط بانک مرکزی حق چاپ پول رسمی را دارد.
2. سیاست پولی (Monetary Policy): تلاش برای کنترل مقدار پول و سطح نرخ بهره، معمولاً با هدف نگه داشتن تورم در حد پایین و قابل پیش‌بینی.
3. بانکِ بانک‌ها: بانک‌های تجاری نزد بانک مرکزی حساب دارند، از آن وام می‌گیرند و بخشی از سپرده‌ها را آنجا نگه می‌دارند.
4. نظارت: بر کار بانک‌ها نظارت می‌کند تا از ورشکستگی‌های زنجیره‌ای جلوگیری شود.
5. مدیریت ذخایر ارزی: نگهداری ارز خارجی و طلا برای پشتیبانی از پول ملی.

یکی از ابزارهای مهم بانک مرکزی نرخ بهره (Interest Rate) است؛ یعنی هزینه‌ی قرض گرفتن پول. وقتی نرخ بهره بالا می‌رود، وام گرفتن گران‌تر و پس‌انداز جذاب‌تر می‌شود و معمولاً خرج کردن کم می‌شود. وقتی پایین می‌آید، برعکس. درباره‌ی رابطه‌ی نرخ بهره و تورم در درس‌های بعد همین بخش بیشتر حرف می‌زنیم.

بانک‌های تجاری هم پول می‌سازند

شاید تعجب کنید، ولی بیشتر پولی که در اقتصاد می‌چرخد اسکناس نیست؛ عددهایی است در حساب‌های بانکی. و بخش بزرگی از این عددها را بانک‌های تجاری با وام دادن می‌سازند.

فرض کنید بانکی به یک فروشگاه صد میلیون تومان وام می‌دهد. بانک این پول را از جیب سپرده‌گذاران دیگر برنمی‌دارد؛ در حساب فروشگاه صد میلیون تومان موجودی تازه ثبت می‌کند. حالا فروشگاه صد میلیون تومان پول دارد که می‌تواند خرج کند، و سپرده‌گذاران دیگر هم هنوز همان موجودی قبلی‌شان را دارند. یعنی مقدار کل پول در اقتصاد صد میلیون تومان بیشتر شده است. وقتی وام بازپرداخت شود، این پول دوباره از میان می‌رود.

البته بانک‌ها بی‌حد نمی‌توانند وام بدهند. قانون‌های نظارتی، مثل لزوم نگه داشتن مقداری ذخیره و سرمایه، و نرخ بهره‌ای که بانک مرکزی تعیین می‌کند، سرعت این کار را محدود می‌کنند.

مقدار پول در یک کشور عدد ثابتی نیست؛ با تصمیم‌های بانک مرکزی و با وام‌هایی که بانک‌ها می‌دهند کم و زیاد می‌شود.

چرا این موضوع برای شما مهم است

وقتی می‌فهمید پول می‌تواند تقریباً بی‌هزینه زیاد شود، می‌فهمید چرا نگه داشتن پول نقد برای سال‌های طولانی کار بی‌خطری نیست. اگر مقدار پول در یک کشور سالی بیست درصد بیشتر شود و تولید کالا و خدمت فقط کمی زیاد شود، طبیعی است که قیمت‌ها بالا بروند. همین پدیده موضوع درس بعد است.

برخی رمزارزها، مثل بیت‌کوین، با این ایده ساخته شدند که مقدار عرضه‌شان از پیش معلوم باشد و هیچ نهادی نتواند آن را به دلخواه زیاد کند. این ادعا و سود و زیانش را در سطح دوم بررسی می‌کنیم.

جمع‌بندی

• پول فیات پشتوانه‌ی کالایی ندارد و ارزشش از قانون، مالیات و اعتماد می‌آید.
• بانک مرکزی پول منتشر می‌کند، سیاست پولی را می‌گرداند و بر بانک‌ها نظارت می‌کند.
• بانک‌های تجاری با وام دادن، پول حسابی تازه می‌سازند.
• انعطاف پول فیات هم مزیت است و هم خطر زیاد شدن بی‌رویه‌ی پول.

در درس بعد می‌بینیم تورم دقیقاً چیست و چطور اندازه‌گیری می‌شود.