مسئلهی خرج دوباره و اعتماد به واسطه: بیتکوین قرار بود چه مشکلی را حل کند
چرا ساختن پول دیجیتال بدون بانک سخت بود: مسئلهی خرج دوباره، نقش واسطهها در پرداختهای امروزی، هزینهها و محدودیتهای اعتماد به واسطه و راهحلی که بیتکوین پیشنهاد داد.
در درس قبل گفتیم بیتکوین پول دیجیتالی است که بدون واسطه کار میکند. شاید بپرسید: پول دیجیتال که سالهاست داریم؛ کارت بانکی، انتقال اینترنتی و کیف پولهای موبایلی. پس چه چیزی تازه بود؟ پاسخ در یک مسئلهی قدیمی دنیای کامپیوتر است که پیش از بیتکوین راهحل خوبی بدون واسطه نداشت.
فایل دیجیتال را میشود کپی کرد
اگر یک اسکناس کاغذی را به کسی بدهید، دیگر آن را ندارید. این ویژگی فیزیکی خودبهخود جلوی خرج کردن دوبارهی یک اسکناس را میگیرد. اما در دنیای دیجیتال همهچیز از جنس داده است. یک عکس، یک آهنگ یا یک فایل متنی را میتوان هزار بار کپی کرد و هیچ نسخهای با نسخهی دیگر فرقی ندارد.
حالا تصور کنید پول هم یک فایل ساده بود. هیچ چیز مانع نمیشد که کسی یک «سکهی دیجیتال» را برای فروشندهی اول بفرستد و همان را دوباره برای فروشندهی دوم هم بفرستد. به این مشکل خرج دوباره (Double Spending) میگویند و تا وقتی حل نشود، پول دیجیتال ارزشی ندارد.
راهحل قدیمی: یک دفتر و یک نگهبان
راهحل معمول این بوده که یک نهاد مورد اعتماد، مثل بانک، یک دفتر حساب مرکزی نگه دارد. وقتی شما پولی میفرستید، بانک از موجودی شما کم و به موجودی گیرنده اضافه میکند. چون فقط یک دفتر اصلی وجود دارد و بانک آن را کنترل میکند، نمیتوانید یک مبلغ را دو بار خرج کنید.
این روش کار میکند و میلیاردها پرداخت روزانه با آن انجام میشود. اما به یک شرط بزرگ وابسته است: همه باید به آن واسطه (Intermediary) اعتماد کنند. پرداختهای امروزی معمولاً از چند واسطه میگذرند؛ بانک شما، شبکهی کارت، بانک گیرنده و گاهی شرکت پرداخت.
هزینههای اعتماد به واسطه
وابسته بودن به واسطه چند پیامد دارد که در متن معرفی بیتکوین هم به آنها اشاره شده بود:
- کارمزد: هر واسطه برای کارش هزینه میگیرد. این هزینه پرداختهای خیلی کوچک را صرفهنشدنی میکند.
- برگشتپذیری: در بسیاری از روشهای پرداخت، تراکنش ممکن است بعداً برگشت بخورد. فروشنده برای پوشش این خطر اطلاعات بیشتری از خریدار میخواهد.
- کنترل و محدودیت: واسطه میتواند حساب را مسدود کند، پرداخت را رد کند یا برای انتقال میان کشورها شرط بگذارد.
- نقطهی شکست واحد: اگر سیستم واسطه از کار بیفتد یا ورشکست شود، همهی کسانی که به آن وابستهاند آسیب میبینند.
- زمان: انتقالهای بینالمللی گاهی چند روز طول میکشد، چون از چند نهاد مختلف رد میشوند.
اینها به این معنا نیست که بانکها بیفایدهاند؛ خدمات زیادی میدهند و برخی از این ویژگیها، مثل امکان برگرداندن پرداخت اشتباه، برای خیلیها مزیت است. نکته این است که پیش از بیتکوین، برای پول دیجیتال راه دیگری جز اعتماد به واسطه نبود.
پیشنهاد بیتکوین: دفتری که همه نگه میدارند
ایدهی اصلی بیتکوین این بود که بهجای یک نگهبان، هزاران شرکتکننده یک دفتر مشترک را نگه دارند. تراکنشها برای همه پخش میشوند، به ترتیب زمانی در دستههایی به نام بلاک (Block) کنار هم قرار میگیرند و هر شرکتکننده خودش بررسی میکند که هیچ مبلغی دو بار خرج نشده باشد.
سؤال سخت این است که اگر دو تراکنش متناقض همزمان برسند، کدام اول حساب میشود؟ بیتکوین برای توافق بر سر یک ترتیب واحد، از سازوکاری استفاده میکند که ساختن بلاک را پرهزینه میکند تا دست بردن در تاریخچه بسیار گران تمام شود. جزئیات این سازوکار، یعنی اجماع (Consensus) و ماینینگ، موضوع واحد سوم همین سطح است.
نوآوری بیتکوین ساختن پول دیجیتال نبود؛ حل کردن خرج دوباره بدون نیاز به یک نگهبان مورد اعتماد بود.
بیتکوین چه چیزهایی را حل نمیکند
برای داشتن تصویری واقعبینانه، باید محدودیتها را هم دانست:
- تراکنش اشتباه، مثلاً ارسال به آدرس غلط، معمولاً برگشتپذیر نیست و کسی نیست که پول را برگرداند.
- قیمت بیتکوین در برابر پولهای رایج نوسان زیادی دارد، پس برای کسی که هزینههایش به ریال یا دلار است، ارزش آن ثابت نیست.
- ظرفیت شبکه برای ثبت تراکنش محدود است و در زمان شلوغی، کارمزد شبکه بالا میرود. راهحلهای لایهی دوم در واحدهای بعدی این سطح معرفی میشوند.
- حفظ کلید خصوصی کاملاً به عهدهی خود فرد است.
جمعبندی
- پول دیجیتال بدون واسطه با مسئلهی خرج دوباره روبهرو بود: داده را میتوان کپی کرد.
- راهحل سنتی، یک دفتر مرکزی و اعتماد به واسطه است که کارمزد، کنترل و نقطهی شکست واحد را به همراه دارد.
- بیتکوین پیشنهاد کرد دفتر را همه با هم نگه دارند و با سازوکاری پرهزینه بر سر ترتیب تراکنشها توافق کنند.
- این راهحل محدودیتهای خودش را دارد؛ از برگشتناپذیری تا نوسان قیمت.
در درس بعد سراغ تلاشهایی میرویم که پیش از بیتکوین برای ساختن پول دیجیتال انجام شد و ایدههایی که بیتکوین از آنها گرفت.
این مقاله فقط برای آموزش است و توصیهی سرمایهگذاری یا سیگنال معامله نیست. معامله، بهویژه با اهرم، میتواند به از دست رفتن کل سرمایه منجر شود.