اوراق قرضه چیست: قرض دادن به دولت و شرکت‌ها در ازای بهره

در درس قبل دیدیم خریدار سهم، شریک یک شرکت می‌شود. اما راه دیگری هم برای سپردن پول به یک شرکت یا دولت هست: به‌جای شریک شدن، به او قرض بدهید. این همان کاری است که خریدار اوراق قرضه (Bond) انجام می‌دهد. در این درس با منطق اوراق قرضه آشنا می‌شویم؛ بدون ورود به محاسبات پیچیده.

اوراق قرضه یعنی چه؟

دولت‌ها و شرکت‌ها گاهی برای ساختن جاده، توسعه‌ی کارخانه یا پوشش هزینه‌ها به پول نیاز دارند. یکی از راه‌ها این است که از مردم قرض بگیرند. آن‌ها برگه‌ای منتشر می‌کنند که می‌گوید: «این مبلغ را از شما قرض گرفته‌ایم، در فاصله‌های مشخص به شما بهره می‌دهیم و در تاریخ معینی اصل پول را برمی‌گردانیم.» این برگه اوراق قرضه است.

به کسی که اوراق را منتشر می‌کند ناشر (Issuer) و به خریدار آن دارنده (Holder) می‌گویند. دارنده‌ی اوراق مالک شرکت نیست؛ طلبکار آن است.

سه مفهوم کلیدی

هر اوراق قرضه چند مشخصه‌ی اصلی دارد:

• ارزش اسمی (Face Value): مبلغی که ناشر در پایان کار به دارنده برمی‌گرداند.
• نرخ کوپن (Coupon Rate): درصدی از ارزش اسمی که ناشر هر سال به‌عنوان بهره می‌پردازد. نام «کوپن» از گذشته مانده است؛ زمانی که برگه‌های کاغذی تکه‌هایی داشتند که برای گرفتن بهره جدا می‌شد.
• سررسید (Maturity): تاریخی که اصل پول برگردانده می‌شود و عمر اوراق تمام می‌شود.

یک مثال ساده

فرض کنید اوراقی با ارزش اسمی ۱ میلیون تومان، نرخ کوپن سالانه ۲۰ درصد و سررسید سه‌ساله می‌خرید. ناشر هر سال ۲۰ درصد از ۱ میلیون، یعنی ۲۰۰ هزار تومان به شما می‌دهد. پس از سه سال، ۶۰۰ هزار تومان بهره گرفته‌اید و در روز سررسید، ۱ میلیون تومان اصل پول هم برمی‌گردد. در مجموع ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان دریافت کرده‌اید.

البته این حساب به این معنا نیست که ارزش واقعی پول شما همان‌قدر رشد کرده است. اگر تورم در آن سه سال بالا باشد، قدرت خرید این مبلغ ممکن است کمتر از انتظار باشد؛ موضوعی که در واحد اول درباره‌اش حرف زدیم.

اوراق دولتی و اوراق شرکتی

اوراق قرضه را معمولاً بر اساس ناشر به دو گروه تقسیم می‌کنند:

1. اوراق دولتی (Government Bonds): ناشر آن دولت است. اوراق دولت‌هایی که سابقه‌ی پرداخت منظم دارند، معمولاً کم‌ریسک‌تر از اوراق شرکت‌ها به حساب می‌آیند، اما هیچ اوراقی کاملاً بی‌ریسک نیست.
2. اوراق شرکتی (Corporate Bonds): ناشر یک شرکت است. چون احتمال دارد شرکت نتواند بدهی خود را بپردازد، این اوراق معمولاً بهره‌ی بیشتری می‌دهند تا خریدار حاضر به پذیرش ریسک شود.

به ناتوانی ناشر در پرداخت بهره یا اصل پول نکول (Default) می‌گویند. هرچه احتمال نکول بیشتر باشد، خریداران بهره‌ی بالاتری طلب می‌کنند. در بعضی کشورها، به‌دلیل قواعد مالی خاص، این ابزارها با نام‌ها و ساختارهای دیگری منتشر می‌شوند، اما منطق اصلی آن‌ها یعنی دریافت سود مشخص در ازای سپردن پول، مشابه است.

چرا قیمت اوراق تغییر می‌کند؟

اوراق قرضه را می‌توان پیش از سررسید در بازار به دیگری فروخت، و قیمت آن در این فاصله ثابت نیست. مهم‌ترین عامل، نرخ بهره‌ی بازار است.

فرض کنید اوراق شما سالانه ۲۰ درصد بهره می‌دهد. حالا نرخ بهره در اقتصاد بالا می‌رود و اوراق تازه با بهره‌ی ۲۵ درصد منتشر می‌شوند. چه کسی حاضر است اوراق ۲۰ درصدی شما را به همان قیمت قبلی بخرد؟ هیچ‌کس. برای فروش، باید آن را ارزان‌تر بفروشید. برعکس، اگر نرخ‌ها پایین بیاید، اوراق قدیمیِ پربهره‌ی شما جذاب‌تر می‌شود و قیمتش بالا می‌رود.

قاعده‌ی پایه را به خاطر بسپارید: وقتی نرخ بهره بالا می‌رود، قیمت اوراق موجود معمولاً پایین می‌آید و برعکس.

اوراق قرضه در کنار سهام

تفاوت اصلی این دو طبقه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• سهام‌دار مالک است و سودش به موفقیت شرکت بستگی دارد؛ سقفی ندارد، اما تضمینی هم ندارد.
• دارنده‌ی اوراق طلبکار است و درآمدش از پیش تعیین شده؛ اگر ناشر نکول نکند، می‌داند چه دریافت خواهد کرد.
• در ورشکستگی، صاحبان اوراق پیش از سهام‌داران پول خود را مطالبه می‌کنند.

به همین دلیل اوراق قرضه را معمولاً در گروه دارایی‌های درآمد ثابت (Fixed Income) قرار می‌دهند.

جمع‌بندی

• اوراق قرضه یعنی قرض دادن پول به دولت یا شرکت در ازای بهره.
• ارزش اسمی، نرخ کوپن و سررسید سه مشخصه‌ی اصلی هر اوراق‌اند.
• ریسک اصلی، نکول ناشر است و ناشرهای پرریسک‌تر بهره‌ی بیشتری می‌دهند.
• با بالا رفتن نرخ بهره، قیمت اوراق موجود معمولاً پایین می‌آید.

در درس بعد سراغ کالاها می‌رویم؛ دارایی‌هایی مثل طلا، نفت و گندم که از دل زمین یا مزرعه می‌آیند.