چه چیزی عرضه و تقاضا را جابه‌جا می‌کند و قیمت تعادلی را تغییر می‌دهد

در درس قبل دیدیم قیمت تعادلی جایی است که منحنی عرضه و تقاضا به هم می‌رسند. اما این منحنی‌ها ثابت نمی‌مانند. در این درس می‌بینیم چه چیزهایی آن‌ها را جابه‌جا می‌کنند و هر جابه‌جایی چه اثری بر قیمت و مقدار دارد.

یادآوری: حرکت روی منحنی در برابر جابه‌جایی منحنی

اگر فقط قیمت خود کالا عوض شود، روی همان منحنی حرکت می‌کنیم. اما اگر عاملی دیگر تغییر کند، کل منحنی جابه‌جا می‌شود؛ یعنی در همه‌ی قیمت‌ها مقدار تقاضا یا عرضه بیشتر یا کمتر از قبل می‌شود. این تمایز کلید فهم این درس است.

عوامل جابه‌جا کننده‌ی تقاضا

این‌ها چیزهایی هستند که می‌توانند در هر قیمتی خریداران را بیشتر یا کمتر کنند:

• درآمد خریداران. وقتی درآمد بیشتر شود، معمولاً در همان قیمت‌ها بیشتر می‌خرند.
• سلیقه و مد. اگر چیزی محبوب شود، تقاضایش زیاد می‌شود، حتی اگر قیمتش تغییری نکرده باشد.
• قیمت جایگزین‌ها. اگر آب‌میوه گران شود، بعضی‌ها به جایش بستنی می‌خرند و تقاضای بستنی زیاد می‌شود.
• قیمت مکمل‌ها. مکمل یعنی چیزی که با کالا با هم مصرف می‌شود. اگر نان قیفی گران شود، تقاضای بستنی قیفی کم می‌شود.
• تعداد خریداران. ورود مسافران تابستانی به یک شهر کوچک، تقاضای خیلی چیزها را بالا می‌برد.
• انتظار از آینده. اگر مردم انتظار داشته باشند چیزی فردا گران‌تر شود، امروز بیشتر می‌خرند.

آخرین مورد در بازار مالی از همه مهم‌تر است. در درس سوم دیدیم چرا: بسیاری از خریداران دارایی مالی را به امید ارزش آینده‌اش می‌خرند.

عوامل جابه‌جا کننده‌ی عرضه

سمت فروشندگان هم عوامل خودش را دارد:

• هزینه‌ی تولید. اگر مواد اولیه یا دستمزد گران شود، در هر قیمت کمتر تولید می‌شود و عرضه کم می‌شود.
• فناوری. روش ارزان‌تر تولید، عرضه را زیاد می‌کند.
• تعداد فروشندگان. ورود فروشندگان تازه عرضه را بیشتر و خروجشان آن را کمتر می‌کند.
• رویدادهای غیرمنتظره. خشکسالی، تعطیلی یک کارخانه یا بسته شدن یک مسیر حمل، عرضه را کم می‌کند.
• انتظار فروشندگان. اگر دارنده‌ای فکر کند قیمت بالا می‌رود، امروز کمتر می‌فروشد؛ اگر نگران سقوط باشد، بیشتر.

چهار حالت پایه

اگر فقط یکی از دو منحنی جابه‌جا شود، نتیجه قابل پیش‌بینی است:

1. افزایش تقاضا: قیمت تعادلی بالا می‌رود و مقدار معامله هم زیاد می‌شود.
2. کاهش تقاضا: قیمت تعادلی پایین می‌آید و مقدار معامله کم می‌شود.
3. افزایش عرضه: قیمت تعادلی پایین می‌آید ولی مقدار معامله زیاد می‌شود.
4. کاهش عرضه: قیمت تعادلی بالا می‌رود ولی مقدار معامله کم می‌شود.

به مثال بستنی برگردیم. فرض کنید تابستان برسد و در هر قیمت ۶۰ بستنی بیشتر از قبل خریده شود. جدول تقاضای تازه این می‌شود: قیمت ۵ با ۲۶۰، قیمت ۱۰ با ۱۸۰، قیمت ۱۵ با ۱۳۰. عرضه همان قبلی است: قیمت ۱۰ با ۱۲۰ و قیمت ۱۵ با ۱۸۰. حالا در قیمت ۱۰ کمبود داریم، چون ۱۸۰ نفر می‌خرند و فقط ۱۲۰ بستنی هست. در قیمت ۱۵ هم مازاد داریم، چون ۱۸۰ بستنی هست و فقط ۱۳۰ خریدار. پس قیمت تعادلی تازه جایی بین ۱۰ و ۱۵ است. این همان حالت اول است: تقاضا زیاد شد و قیمت و مقدار هر دو بالا رفتند.

وقتی هر دو با هم جابه‌جا شوند

در دنیای واقعی اغلب هر دو منحنی همزمان تکان می‌خورند. در این حالت فقط یکی از دو نتیجه قطعی است و دیگری به اندازه‌ی جابه‌جایی‌ها بستگی دارد. مثلاً اگر تقاضا زیاد و عرضه هم زیاد شود، مقدار معامله حتماً بالا می‌رود، اما قیمت ممکن است بالا برود، پایین بیاید یا ثابت بماند؛ بستگی دارد کدام جابه‌جایی بزرگ‌تر بوده است.

وقتی خبری را می‌خوانید، از خودتان بپرسید: این خبر عرضه را عوض می‌کند یا تقاضا را، و به کدام سمت؟ همین سؤال ساده، خیلی از سردرگمی‌ها را کم می‌کند.

یک هشدار درباره‌ی بازار مالی

در بازار مالی، یک خبر واحد ممکن است همزمان روی هر دو سمت اثر بگذارد. خبری که دارندگان را نگران می‌کند، هم آن‌ها را به فروش وادار می‌کند (افزایش عرضه) و هم خریداران تازه را دلسرد می‌کند (کاهش تقاضا). نتیجه می‌تواند افتی تند در قیمت باشد. برعکس، خبر خوش هم می‌تواند فروشندگان را از بازار بیرون ببرد و خریداران را بیشتر کند. به همین دلیل حرکت‌های قیمتی در بازار مالی گاهی بسیار بزرگ‌تر از انتظار است. این را هم در نظر داشته باشید که خبرها معمولاً اثرشان را خیلی سریع روی قیمت می‌گذارند؛ موضوعی که در درس هشتم درباره‌اش بیشتر حرف می‌زنیم.

جمع‌بندی

عوامل غیر از قیمت، مثل درآمد، سلیقه، جایگزین‌ها، هزینه‌ی تولید، تعداد خریداران و فروشندگان و مهم‌تر از همه انتظار از آینده، کل منحنی عرضه یا تقاضا را جابه‌جا می‌کنند. افزایش تقاضا یا کاهش عرضه قیمت را بالا می‌برد و برعکس. وقتی هر دو منحنی با هم تکان بخورند، فقط یکی از دو نتیجه قطعی است. در درس بعد می‌بینیم بازار چطور از میان این همه تغییر، قیمت را کشف می‌کند.