قیمت تعادلی: وقتی عرضه و تقاضا به هم می‌رسند

در دو درس قبل، تقاضا و عرضه را جداگانه دیدیم. اما در بازار واقعی این دو همیشه با هم کار می‌کنند. این درس نشان می‌دهد وقتی خریداران و فروشندگان در یک جا جمع می‌شوند، قیمت به کجا می‌رسد و چرا.

دو جدول کنار هم

همان مثال فرضی بستنی را ادامه می‌دهیم. جدول تقاضا و عرضه را کنار هم می‌گذاریم:

• قیمت ۵: مقدار تقاضا ۲۰۰، مقدار عرضه ۴۰.
• قیمت ۱۰: مقدار تقاضا ۱۲۰، مقدار عرضه ۱۲۰.
• قیمت ۱۵: مقدار تقاضا ۷۰، مقدار عرضه ۱۸۰.
• قیمت ۲۰: مقدار تقاضا ۳۰، مقدار عرضه ۲۳۰.

فقط در یک قیمت، مقدار تقاضا و مقدار عرضه برابرند: قیمت ۱۰، با ۱۲۰ بستنی. در این قیمت هر کسی که حاضر است با ۱۰ بخرد، بستنی‌اش را پیدا می‌کند و هر کسی که حاضر است با ۱۰ بفروشد، خریدارش را پیدا می‌کند. به این قیمت قیمت تعادلی (Equilibrium Price) و به این مقدار مقدار تعادلی می‌گویند. روی نمودار، این همان نقطه‌ای است که منحنی عرضه و منحنی تقاضا یکدیگر را قطع می‌کنند.

وقتی قیمت بالاتر از تعادل است: مازاد عرضه

فرض کنید فروشندگان قیمت را ۱۵ بگذارند. در این قیمت ۱۸۰ بستنی برای فروش آماده است، اما فقط ۷۰ نفر می‌خرند. پس ۱۸۰ منهای ۷۰، یعنی ۱۱۰ بستنی روی دست فروشندگان می‌ماند. به این وضعیت مازاد عرضه (Surplus) می‌گویند.

چه اتفاقی می‌افتد؟ فروشنده‌ای که بستنی‌اش در حال آب شدن است، ترجیح می‌دهد کمی ارزان‌تر بفروشد تا این‌که چیزی نفروشد. دیگران هم برای این‌که مشتری را از دست ندهند، قیمت را پایین می‌آورند. این فشار تا جایی ادامه پیدا می‌کند که مازاد از بین برود؛ یعنی قیمت به سمت ۱۰ برمی‌گردد.

وقتی قیمت پایین‌تر از تعادل است: کمبود

حالا فرض کنید قیمت ۵ باشد. ۲۰۰ نفر می‌خواهند بخرند، اما فقط ۴۰ بستنی هست. ۲۰۰ منهای ۴۰، یعنی ۱۶۰ نفر دست خالی می‌مانند. به این وضعیت کمبود (Shortage) یا مازاد تقاضا می‌گویند.

در این حالت صف تشکیل می‌شود، بعضی خریداران پیشنهاد قیمت بالاتر می‌دهند تا زودتر به بستنی برسند و فروشندگان هم می‌بینند می‌توانند گران‌تر بفروشند. قیمت بالا می‌رود و با بالا رفتن آن، هم عرضه زیاد می‌شود و هم بعضی خریداران کنار می‌کشند، تا دوباره به نزدیکی ۱۰ برسیم.

قیمت تعادلی را کسی اعلام نمی‌کند؛ نتیجه‌ی خودبه‌خودی فشاری است که مازاد و کمبود به قیمت می‌آورند.

در قیمت غیرتعادلی چقدر معامله می‌شود؟

یک نکته‌ی ظریف: وقتی قیمت ۱۵ است، با این‌که ۱۸۰ بستنی عرضه شده، فقط ۷۰ تا فروخته می‌شود؛ چون معامله به هر دو طرف نیاز دارد. وقتی قیمت ۵ است، با این‌که ۲۰۰ نفر خریدارند، فقط ۴۰ تا فروخته می‌شود. یعنی در هر قیمتی، مقدار واقعی معامله برابر کوچک‌ترِ مقدار عرضه و مقدار تقاضاست. این همان نکته‌ی درس دوم است که مقدار خرید و فروش انجام‌شده همیشه برابر است. فقط در قیمت تعادلی است که بیشترین مقدار ممکن، یعنی ۱۲۰، دست‌به‌دست می‌شود.

تعادل در بازار مالی

در بازار بستنی، رسیدن به تعادل ممکن است ساعت‌ها یا روزها طول بکشد. در بازارهای مالی امروزی، این فرایند در کسری از ثانیه انجام می‌شود. هر سفارش خرید و فروش تازه، کمی جدول عرضه و تقاضا را عوض می‌کند و قیمت بلافاصله به نقطه‌ی تعادل تازه حرکت می‌کند. به همین دلیل است که قیمت روی صفحه مدام تکان می‌خورد.

به زبان دیگر، تعادل در بازار مالی یک نقطه‌ی ثابت نیست، بلکه هدفی متحرک است. عرضه و تقاضا دائم تغییر می‌کنند و قیمت دائم به دنبالشان می‌رود. این‌که چه چیزهایی عرضه و تقاضا را جابه‌جا می‌کنند، موضوع درس بعد است.

چند نکته برای به خاطر سپردن

• قیمت تعادلی جایی است که مقدار عرضه با مقدار تقاضا برابر است.
• قیمت بالاتر از تعادل مازاد عرضه می‌سازد و قیمت را پایین می‌کشد.
• قیمت پایین‌تر از تعادل کمبود می‌سازد و قیمت را بالا می‌برد.
• مقدار واقعی معامله در هر قیمت، کوچک‌ترِ عرضه و تقاضاست.
• تعادل به معنای «قیمت درست» یا «قیمت منصفانه» نیست؛ فقط قیمتی است که در آن لحظه بازار را پاک می‌کند.

جمع‌بندی

قیمت تعادلی از برخورد عرضه و تقاضا ساخته می‌شود و هیچ‌کس آن را دستوری تعیین نمی‌کند. هر وقت قیمت از تعادل دور شود، مازاد یا کمبود آن را برمی‌گرداند. در بازار مالی این فرایند بسیار سریع است و تعادل مدام جابه‌جا می‌شود. در درس بعد می‌بینیم چه عواملی کل منحنی عرضه یا تقاضا را جابه‌جا می‌کنند و قیمت تعادلی را به جای تازه‌ای می‌برند.