ابرتورم: وقتی پول در چند ماه بی‌ارزش می‌شود و درس‌هایی که تاریخ می‌دهد

تا اینجا درباره‌ی تورمی حرف زدیم که قیمت‌ها را سال به سال بالا می‌برد. اما گاهی در تاریخ، تورم از کنترل خارج شده و پول یک کشور در چند ماه تقریباً بی‌ارزش شده است. به این حالت ابرتورم (Hyperinflation) می‌گویند. شناختن آن کمک می‌کند بفهمید چرا اعتماد، که در درس اول گفتیم پایه‌ی پول است، این‌قدر اهمیت دارد.

ابرتورم یعنی چه

مرز دقیقی که همه روی آن توافق داشته باشند وجود ندارد، ولی یک تعریف رایج که از پژوهش‌های اقتصاددانی به نام فیلیپ کیگن (Phillip Cagan) آمده این است: وقتی تورم ماهانه از پنجاه درصد بیشتر شود.

برای این‌که حس کنید این عدد چقدر بزرگ است، فرض کنید قیمت‌ها هر ماه یک‌ونیم برابر شوند. اگر این کار دوازده ماه ادامه پیدا کند، ۱٫۵ را دوازده بار در خودش ضرب می‌کنیم و به حدود ۱۳۰ می‌رسیم. یعنی چیزی که اول سال هزار تومان بود، آخر سال حدود صد و سی هزار تومان می‌شود. پس‌اندازی که اول سال برای یک سال زندگی کافی بود، آخر سال شاید خرج سه روز را بدهد.

چند نمونه‌ی شناخته‌شده

ابرتورم پدیده‌ای نادر ولی تکرارشونده است. چند نمونه‌ی مشهور که در کتاب‌های اقتصاد زیاد از آن‌ها یاد می‌شود:

• آلمان، اوایل دهه‌ی ۱۹۲۰ میلادی: پس از جنگ جهانی اول، و به‌ویژه در سال ۱۹۲۳، قیمت‌ها چنان سریع بالا رفت که تصویر مردمی که با گاری پول به خرید می‌رفتند به نماد ابرتورم تبدیل شد.
• مجارستان، پس از جنگ جهانی دوم: ابرتورم مجارستان در سال‌های ۱۹۴۵ و ۱۹۴۶ معمولاً شدیدترین نمونه‌ی ثبت‌شده در تاریخ شمرده می‌شود.
• زیمبابوه، اواخر دهه‌ی ۲۰۰۰ میلادی: کار به جایی رسید که اسکناسی با مبلغ صد تریلیون دلار زیمبابوه منتشر شد و سرانجام مردم بیشتر با ارزهای خارجی داد و ستد کردند.

نمونه‌های دیگری هم در آمریکای لاتین و جاهای دیگر جهان وجود داشته است. جزئیات هر کدام متفاوت است، ولی الگوهای مشترکی در آن‌ها دیده می‌شود.

الگوهای مشترک

بیشتر ابرتورم‌های تاریخ چند ویژگی مشترک دارند:

1. کسری بودجه‌ی بزرگ: دولت خرجی بسیار بیشتر از درآمدش دارد و نمی‌تواند یا نمی‌خواهد از راه مالیات یا قرض گرفتن آن را بپوشاند.
2. تأمین کسری با خلق پول: بانک مرکزی برای دولت پول می‌سازد. در درس سوم دیدیم این کار برای پول فیات تقریباً بی‌هزینه است.
3. ضربه به تولید: جنگ، از دست رفتن منابع، تحریم یا فروپاشی بخش‌هایی از اقتصاد، مقدار کالا و خدمت را کم کرده است. پول بیشتر و کالای کمتر، همان جزیره‌ی خیالی درس پنجم است.
4. فرو ریختن اعتماد: مهم‌ترین مرحله. وقتی مردم دیگر انتظار ندارند پول فردا ارزش داشته باشد، آن را هرچه سریع‌تر خرج می‌کنند. این سرعت خرج کردن خودش قیمت‌ها را تندتر بالا می‌برد.

مرحله‌ی چهارم همان سازوکار انتظارات تورمی است که در درس پنجم دیدیم، فقط این بار در شدیدترین شکلش.

ابرتورم معمولاً فقط با چاپ پول آغاز نمی‌شود؛ وقتی ادامه پیدا می‌کند که اعتماد به پول فرو بریزد.

رفتار مردم در ابرتورم

در چنین شرایطی، پول ملی نقش‌هایش را یکی پس از دیگری از دست می‌دهد. اول نقش ذخیره‌ی ارزش: هیچ‌کس پول را نگه نمی‌دارد. بعد نقش واحد سنجش: فروشندگان قیمت‌ها را به ارز خارجی یا کالایی پایدار اعلام می‌کنند، چون قیمت به پول ملی هر ساعت عوض می‌شود. در آخر حتی نقش وسیله‌ی مبادله هم ضعیف می‌شود و مردم به ارز خارجی یا حتی پایاپای روی می‌آورند.

به جایگزین شدن پول ملی با ارز خارجی در داد و ستد روزمره دلاری شدن (Dollarization) می‌گویند؛ حتی اگر ارز جایگزین دلار نباشد.

ابرتورم چطور تمام می‌شود

در نمونه‌های تاریخی، پایان ابرتورم معمولاً به چند کار با هم نیاز داشته است: متوقف کردن تأمین کسری بودجه با چاپ پول، کنار گذاشتن پول قدیمی و معرفی پولی تازه، و ساختن دوباره‌ی اعتماد؛ گاهی با گره زدن پول تازه به یک ارز یا کالای پایدار. وقتی مردم باور کنند قاعده‌ی بازی واقعاً عوض شده، قیمت‌ها می‌توانند به‌سرعت آرام شوند.

این موضوع برای ما چه درسی دارد؟ این‌که ارزش پول یک واقعیت فیزیکی نیست؛ به سیاست‌ها و به اعتماد بستگی دارد. کسی که این را بفهمد، به عدد قیمت‌ها با دقت بیشتری نگاه می‌کند و همیشه می‌پرسد: این قیمت با کدام پول سنجیده شده و آن پول خودش در چه وضعی است؟

جمع‌بندی

• یک تعریف رایج ابرتورم: تورم ماهانه‌ی بیش از پنجاه درصد.
• آلمان دهه‌ی ۱۹۲۰، مجارستان پس از جنگ جهانی دوم و زیمبابوه اواخر دهه‌ی ۲۰۰۰ نمونه‌های مشهورند.
• کسری بودجه، چاپ پول، ضربه به تولید و فرو ریختن اعتماد معمولاً با هم دیده می‌شوند.
• در ابرتورم، پول ملی سه نقش خود را یکی پس از دیگری از دست می‌دهد.

در درس پایانی این واحد، همه‌ی آموخته‌ها را روی یک نمونه‌ی عددی کامل تمرین می‌کنیم.