پول چیست؟ سه کار اصلی پول و ویژگی‌های یک پول خوب

هر روز با پول سروکار داریم: نان می‌خریم، حقوق می‌گیریم، قبض می‌پردازیم. اما کمتر پیش می‌آید از خودمان بپرسیم پول واقعاً چیست. پیش از آن‌که درباره‌ی بازار، سرمایه‌گذاری یا معامله حرف بزنیم، باید این پایه را محکم کنیم؛ چون تقریباً همه‌ی مفاهیم بعدی این دوره روی همین پایه بنا می‌شوند.

پول یک قرارداد اجتماعی است

یک اسکناس در اصل تکه‌ای کاغذ یا پلیمر است. ارزش آن از جنسش نمی‌آید، از این می‌آید که همه‌ی ما قبول داریم آن را در ازای کالا و خدمت بپذیریم. نانوا اسکناس شما را می‌گیرد چون مطمئن است خودش هم می‌تواند با آن آرد بخرد. به همین دلیل می‌گوییم پول بیش از هر چیز یک اعتماد جمعی است.

اگر این اعتماد از بین برود، مثلاً مردم باور کنند فردا با این پول چیزی نمی‌شود خرید، پول کارکردش را از دست می‌دهد؛ حتی اگر ظاهرش هیچ تغییری نکرده باشد. این نکته را به خاطر بسپارید، چون در درس‌های بعدی درباره‌ی تورم دوباره به آن می‌رسیم.

سه کار اصلی پول

اقتصاددانان معمولاً سه نقش برای پول برمی‌شمارند:

1. وسیله‌ی مبادله (Medium of Exchange): پول واسطه‌ی خرید و فروش است. به جای آن‌که کفاش برای خرید سیب دنبال باغداری بگردد که کفش لازم دارد، کفش را به پول تبدیل می‌کند و با پول سیب می‌خرد.
2. واحد سنجش (Unit of Account): پول خط‌کشی است که ارزش همه‌چیز را با آن اندازه می‌گیریم. وقتی می‌گوییم یک کتاب صد هزار تومان و یک پیراهن پانصد هزار تومان است، بی‌درنگ می‌فهمیم پیراهن پنج برابر کتاب می‌ارزد.
3. ذخیره‌ی ارزش (Store of Value): پول به ما اجازه می‌دهد قدرت خرید امروز را برای فردا نگه داریم. کسی که امروز درآمد دارد ولی ماه بعد خرج دارد، پول را نگه می‌دارد.

نقش سوم حساس‌ترین نقش است. پولی که با گذشت زمان چیز کمتری می‌خرد، در نقش ذخیره‌ی ارزش ضعیف است، حتی اگر در دو نقش دیگر خوب کار کند. موضوع اصلی این بخش از دوره همین ضعف است.

ویژگی‌های یک پول خوب

در طول تاریخ چیزهای زیادی نقش پول را بازی کرده‌اند. آن‌هایی که ماندگارتر بودند معمولاً این ویژگی‌ها را داشتند:

• دوام: زود خراب نشود. گندم و ماهی پول ماندگاری نبودند، چون فاسد می‌شدند.
• قابلیت حمل: بشود مقدار زیادی ارزش را راحت جابه‌جا کرد.
• بخش‌پذیری: بشود آن را به واحدهای کوچک تقسیم کرد تا خریدهای کوچک هم ممکن باشد.
• یکسانی (Fungibility): هر واحد آن با واحد دیگر برابر باشد؛ یک اسکناس صد هزار تومانی با هر اسکناس صد هزار تومانی دیگر فرقی ندارد.
• کمیابی: نشود آن را بی‌حساب و آسان تولید کرد؛ وگرنه ارزشش پایین می‌آید.
• پذیرش همگانی: بیشتر مردم آن را قبول کنند.

طلا و نقره قرن‌ها پول رایج بودند، چون بیشتر این ویژگی‌ها را با هم داشتند: بادوام، کمیاب، بخش‌پذیر و پذیرفته‌شده. ضعفشان سنگینی و دشواری حمل مقدار زیاد بود.

وقتی با هر دارایی تازه‌ای روبه‌رو شدید، این فهرست را کنار آن بگذارید و ببینید کدام ویژگی را دارد و کدام را ندارد.

پول، ثروت و درآمد یکی نیستند

سه واژه را از هم جدا کنیم، چون در گفت‌وگوهای روزمره قاطی می‌شوند:

• پول همان چیزی است که با آن مبادله می‌کنیم: اسکناس، موجودی حساب بانکی و مانند آن.
• ثروت مجموع همه‌ی دارایی‌های یک نفر است: خانه، خودرو، طلا، پس‌انداز و هر چیز ارزشمند دیگر، منهای بدهی‌ها.
• درآمد جریانی است که در یک بازه‌ی زمانی به دست می‌آید، مثل حقوق ماهانه.

فرض کنید کسی خانه‌ای دارد که یک میلیارد تومان می‌ارزد، ولی در حسابش فقط پنج میلیون تومان پول نقد دارد. او ثروت زیادی دارد ولی پول نقد کمی. اگر فردا به پنجاه میلیون تومان نیاز فوری داشته باشد، باید چیزی بفروشد یا قرض بگیرد. همین تفاوت بعدها در بحث نقدشوندگی اهمیت پیدا می‌کند که در درس‌های دیگر این سطح به آن می‌پردازیم.

چرا این بحث برای یک معامله‌گر مهم است

هر قیمتی که در بازار می‌بینید با یک پول سنجیده شده است: قیمت طلا به دلار، قیمت یک سهم به ریال، قیمت بیت‌کوین به دلار یا تتر. اگر خود آن خط‌کش، یعنی پول، کش بیاید یا کوتاه شود، عددها گمراه‌کننده می‌شوند. ممکن است قیمت چیزی دو برابر شده باشد ولی قدرت خریدش تغییری نکرده باشد، چون خود پول نصف ارزش قبلی را دارد.

به همین دلیل، کسی که می‌خواهد بازار را بفهمد، اول باید بفهمد پول چه رفتاری دارد و چه چیزی ارزشش را کم یا زیاد می‌کند. رمزارزها هم ادعای بازتعریف پول را دارند؛ آن بحث را در سطح دوم، جایی که بیت‌کوین را معرفی می‌کنیم، دنبال می‌کنیم.

جمع‌بندی

• پول بر پایه‌ی اعتماد جمعی کار می‌کند، نه جنس خودش.
• سه نقش اصلی پول: وسیله‌ی مبادله، واحد سنجش و ذخیره‌ی ارزش.
• پول خوب بادوام، قابل حمل، بخش‌پذیر، یکسان، کمیاب و پذیرفته‌شده است.
• پول، ثروت و درآمد سه مفهوم جدا هستند.

در درس بعد می‌بینیم انسان‌ها چطور از مبادله‌ی کالا با کالا به سکه و اسکناس رسیدند.