تورم چیست و چگونه با شاخص قیمت مصرف‌کننده اندازه‌گیری می‌شود

حتماً این جمله را از بزرگ‌ترها شنیده‌اید: «آن موقع با این پول می‌شد یک ماه زندگی کرد.» پشت این جمله مفهومی است به نام تورم. در این درس می‌بینیم تورم دقیقاً یعنی چه، چطور آن را می‌سنجند و عددهایی که در خبرها می‌شنویم چه معنایی دارند.

تعریف تورم

تورم (Inflation) یعنی بالا رفتن سطح عمومی قیمت‌ها در یک بازه‌ی زمانی. دو نکته در این تعریف مهم است:

• سطح عمومی: گران شدن یک کالا به‌تنهایی تورم نیست. اگر فقط قیمت گوجه به خاطر خشکسالی بالا برود، این تغییر قیمت نسبی است. تورم یعنی بیشتر قیمت‌ها با هم بالا بروند.
• پیوستگی: یک جهش یک‌باره با افزایش مداوم قیمت‌ها فرق دارد. معمولاً وقتی از تورم حرف می‌زنیم، روندی را در نظر داریم که ماه به ماه ادامه دارد.

روی دیگر سکه‌ی تورم، کاهش قدرت خرید (Purchasing Power) پول است. قدرت خرید یعنی با یک مقدار مشخص پول چه مقدار کالا و خدمت می‌شود خرید. وقتی قیمت‌ها بالا می‌روند، همان مبلغ چیز کمتری می‌خرد.

سبد کالا و شاخص قیمت مصرف‌کننده

قیمت هزاران کالا هر روز تغییر می‌کند. برای این‌که یک عدد واحد به دست بیاید، آمارگیرها از ابزاری به نام سبد کالا و خدمات استفاده می‌کنند. این سبد نماینده‌ی چیزهایی است که یک خانوار معمولی می‌خرد: خوراکی، اجاره‌ی خانه، پوشاک، حمل‌ونقل، درمان، آموزش و مانند آن. هر قلم بر اساس سهمش در خرج خانوار وزن می‌گیرد؛ مثلاً اگر مسکن بخش بزرگی از هزینه‌ها باشد، اثر بیشتری روی عدد نهایی دارد.

بعد قیمت کل این سبد را در زمان‌های مختلف مقایسه می‌کنند. حاصل، شاخص قیمت مصرف‌کننده (Consumer Price Index, CPI) است. معمولاً شاخص را در یک سال پایه برابر صد می‌گذارند و بقیه‌ی سال‌ها را نسبت به آن می‌سنجند. اگر شاخص امسال ۱۵۰ باشد، یعنی همان سبد امسال یک‌ونیم برابر سال پایه هزینه دارد.

یک مثال عددی

فرض کنید سبد ساده‌ی یک خانوار فرضی سال گذشته ده میلیون تومان در ماه هزینه داشت و امسال همان سبد یازده میلیون و پانصد هزار تومان است. نرخ تورم این‌طور حساب می‌شود:

1. تغییر قیمت: یازده و نیم منهای ده، می‌شود یک و نیم میلیون تومان.
2. تقسیم بر قیمت اول: یک و نیم تقسیم بر ده، می‌شود ۰٫۱۵.
3. ضرب در صد: پانزده درصد.

پس تورم این خانوار در این یک سال پانزده درصد بوده است. حالا قدرت خرید را ببینیم: ده میلیون تومان امسال فقط به اندازه‌ی ده تقسیم بر ۱٫۱۵، یعنی تقریباً هشت میلیون و ششصد و نود هزار تومان پارسال کالا می‌خرد. دقت کنید که قدرت خرید پانزده درصد کم نشده، حدود سیزده درصد کم شده است؛ چون مبنای مقایسه فرق می‌کند. این‌گونه ظرافت‌های درصدی را در واحد ریاضی معامله‌گر دقیق‌تر تمرین می‌کنیم.

تورم رسمی میانگین یک سبد عمومی است. تورمی که شما حس می‌کنید به سبد خرید خودتان بستگی دارد و ممکن است بیشتر یا کمتر باشد.

چند نوع عدد تورم در خبرها

وقتی خبری از تورم می‌گوید، باید ببینید کدام عدد را گزارش کرده است:

• تورم ماهانه: تغییر شاخص این ماه نسبت به ماه قبل.
• تورم نقطه‌به‌نقطه (Year-over-Year): تغییر شاخص این ماه نسبت به همین ماه در سال قبل. سریع‌تر تغییرات تازه را نشان می‌دهد.
• تورم میانگین دوازده‌ماهه: میانگین شاخص دوازده ماه اخیر نسبت به میانگین دوازده ماه پیش از آن. آرام‌تر حرکت می‌کند و دیرتر واکنش نشان می‌دهد.
• تورم هسته (Core Inflation): تورمی که بعضی اقلام پرنوسان، معمولاً خوراکی و انرژی، از آن کنار گذاشته شده‌اند تا روند پایه‌ای‌تر دیده شود.

این عددها ممکن است در یک ماه با هم فاصله‌ی زیادی داشته باشند. اگر تورم به‌تازگی شتاب گرفته باشد، عدد نقطه‌به‌نقطه از عدد میانگین بالاتر است و اگر رو به کاهش باشد، برعکس.

کاهش تورم و تورم منفی

دو اصطلاح دیگر هم زیاد شنیده می‌شود و نباید با هم قاطی شوند:

• کاهش نرخ تورم (Disinflation): قیمت‌ها هنوز بالا می‌روند، ولی آهسته‌تر. مثلاً تورم از سی درصد به بیست درصد می‌رسد. قیمت‌ها ارزان نشده‌اند؛ فقط سرعت گران شدن کم شده است.
• تورم منفی (Deflation): سطح عمومی قیمت‌ها واقعاً پایین می‌آید. شاید خوب به نظر برسد، ولی وقتی پایدار باشد، مردم خرید را عقب می‌اندازند تا ارزان‌تر بخرند و این می‌تواند فروش و تولید را کند کند.

به همین دلیل بسیاری از بانک‌های مرکزی هدفشان صفر کردن تورم نیست، بلکه نگه داشتن آن در سطحی پایین و قابل پیش‌بینی است.

جمع‌بندی

• تورم یعنی بالا رفتن پیوسته‌ی سطح عمومی قیمت‌ها و کم شدن قدرت خرید پول.
• شاخص قیمت مصرف‌کننده هزینه‌ی یک سبد وزن‌دار را در طول زمان می‌سنجد.
• تورم ماهانه، نقطه‌به‌نقطه، میانگین و هسته عددهای متفاوتی هستند.
• کاهش نرخ تورم با تورم منفی فرق دارد.

در درس بعد سراغ این پرسش می‌رویم که اصلاً چه چیزی باعث تورم می‌شود.