تورم با پس‌انداز چه می‌کند؟ نرخ بهره‌ی اسمی در برابر نرخ بهره‌ی واقعی

پس‌انداز کردن عادت خوبی است؛ کسی که بخشی از درآمدش را کنار می‌گذارد، برای روزهای سخت آماده‌تر است. اما در اقتصادی که تورم دارد، این‌که پس‌انداز را «به چه شکلی» نگه می‌دارید به اندازه‌ی خود پس‌انداز کردن مهم است. در این درس با عدد می‌بینیم تورم با پولی که کنار گذاشته‌اید چه می‌کند.

پول نقد بی‌سود: آب رفتن آرام

فرض کنید صد میلیون تومان پول نقد را در خانه یا در حسابی بدون سود نگه می‌دارید و تورم سالانه بیست‌وپنج درصد است. عدد روی حساب بعد از یک سال همان صد میلیون است، ولی قیمت‌ها یک‌وچهارم برابر شده‌اند.

برای این‌که بفهمیم این صد میلیون حالا چقدر از سبد پارسال را می‌خرد، آن را بر ۱٫۲۵ تقسیم می‌کنیم: صد تقسیم بر ۱٫۲۵ می‌شود هشتاد. یعنی پول شما به زبان قدرت خرید، از صد میلیون به هشتاد میلیون تومانِ پارسال رسیده است. اگر سال دوم هم همین تورم تکرار شود، هشتاد را دوباره بر ۱٫۲۵ تقسیم می‌کنیم و به شصت‌وچهار می‌رسیم. در دو سال، بیش از یک‌سوم قدرت خرید از دست رفته، بی‌آن‌که عدد روی حساب حتی یک تومان کم شده باشد.

به همین دلیل تورم را گاهی مالیات پنهان می‌نامند: کسی از حساب شما چیزی برنمی‌دارد، ولی ارزشش کم می‌شود.

نرخ بهره‌ی اسمی

بانک‌ها برای این‌که مردم پولشان را نزد آن‌ها بگذارند، سود سپرده می‌دهند. درصدی که بانک اعلام می‌کند نرخ بهره‌ی اسمی (Nominal Interest Rate) نام دارد. اسمی یعنی فقط به عدد پول نگاه می‌کند، نه به قدرت خرید.

اگر صد میلیون تومان را با نرخ اسمی بیست درصد یک سال سپرده کنید، در پایان سال صد و بیست میلیون تومان دارید. عدد بزرگ‌تر شده، ولی پرسش اصلی این است: آیا می‌توانید با آن بیشتر از پارسال خرید کنید؟

نرخ بهره‌ی واقعی

نرخ بهره‌ی واقعی (Real Interest Rate) نشان می‌دهد قدرت خرید پول شما بعد از کنار گذاشتن اثر تورم چقدر تغییر کرده است. راه دقیق حسابش این است:

1. یک به‌اضافه‌ی نرخ اسمی را بنویسید (برای بیست درصد: ۱٫۲۰).
2. یک به‌اضافه‌ی نرخ تورم را بنویسید (برای بیست‌وپنج درصد: ۱٫۲۵).
3. اولی را بر دومی تقسیم کنید و یک را از حاصل کم کنید.

در مثال ما: ۱٫۲۰ تقسیم بر ۱٫۲۵ می‌شود ۰٫۹۶. منهای یک می‌شود منفی ۰٫۰۴، یعنی منفی چهار درصد. با این‌که بانک بیست درصد سود داده، قدرت خرید شما چهار درصد کم شده است. همین را با عدد هم می‌شود دید: صد و بیست میلیون تقسیم بر ۱٫۲۵ می‌شود نود و شش میلیون تومانِ پارسال.

حالا حالت برعکس را ببینیم. اگر نرخ اسمی سی درصد و تورم همان بیست‌وپنج درصد باشد: ۱٫۳۰ تقسیم بر ۱٫۲۵ می‌شود ۱٫۰۴؛ یعنی نرخ واقعی مثبت چهار درصد.

میان‌بر تقریبی

برای حساب ذهنی سریع، خیلی‌ها نرخ تورم را از نرخ اسمی کم می‌کنند: بیست منهای بیست‌وپنج، منفی پنج درصد. این تقریب وقتی عددها کوچک‌اند خوب کار می‌کند، ولی وقتی تورم بالاست خطایش بیشتر می‌شود؛ در مثال ما منفی پنج به جای منفی چهار. برای تصمیم‌های جدی از روش دقیق استفاده کنید.

نرخ بهره‌ی واقعی منفی یعنی پولی که با سود بانکی نگه می‌دارید، با وجود بزرگ‌تر شدن عددش، هر سال چیز کمتری می‌خرد.

چه کسی از تورم سود می‌برد و چه کسی زیان

تورم روی همه یکسان اثر نمی‌گذارد. اگر نرخ بهره‌ی واقعی منفی باشد:

• سپرده‌گذاران و طلبکاران زیان می‌کنند، چون پولی که پس می‌گیرند قدرت خرید کمتری از پول داده‌شده دارد.
• بدهکاران سود می‌برند، چون بدهی‌شان را با پولی پس می‌دهند که کم‌ارزش‌تر شده است.
• حقوق‌بگیران با درآمد ثابت اگر دستمزدشان پابه‌پای تورم بالا نرود، قدرت خریدشان کم می‌شود.
• دارندگان دارایی‌هایی که قیمتشان همراه با تورم بالا می‌رود ممکن است کمتر آسیب ببینند؛ ولی هیچ دارایی‌ای همیشه و در هر دوره این کار را تضمین نمی‌کند.

انواع دارایی‌ها و ویژگی‌هایشان را در واحد سوم همین سطح فقط معرفی می‌کنیم، و رابطه‌ی ریسک و بازده را در واحد پنجم.

جمع‌بندی

• پول نقد بی‌سود در دوره‌ی تورم، بی‌آن‌که عددش تغییر کند، قدرت خریدش را از دست می‌دهد.
• نرخ اسمی فقط عدد را نشان می‌دهد؛ نرخ واقعی تغییر قدرت خرید را.
• روش دقیق: (یک به‌اضافه‌ی نرخ اسمی) تقسیم بر (یک به‌اضافه‌ی تورم)، منهای یک.
• نرخ واقعی منفی به سود بدهکاران و به زیان سپرده‌گذاران است.

در درس بعد سراغ مفهومی می‌رویم که پایه‌ی بیشتر تصمیم‌های مالی است: ارزش زمانی پول.