صندوق‌ها و شاخص‌ها: سبدی از دارایی‌ها در یک ابزار

در شش درس قبل، شش طبقه‌ی دارایی را یکی‌یکی شناختیم. اما در عمل، کمتر کسی فقط یک سهم یا یک کالا را دنبال می‌کند. معمولاً می‌خواهیم بدانیم «کل بازار» چه می‌کند، یا ترجیح می‌دهیم به‌جای انتخاب تک‌تک دارایی‌ها، سبدی از آن‌ها داشته باشیم. دو ابزار برای این کار ساخته شده‌اند: شاخص‌ها و صندوق‌ها. این دو طبقه‌ی تازه‌ای نیستند؛ راهی برای دیدن و در اختیار داشتن چند دارایی با هم‌اند.

شاخص چیست؟

شاخص (Index) عددی است که رفتار گروهی از دارایی‌ها را خلاصه می‌کند. فرض کنید بخواهید بدانید سهام شرکت‌های بزرگ یک کشور امروز روی‌هم‌رفته بالا رفته‌اند یا پایین. بررسی تک‌تک شرکت‌ها زمان‌بر است. شاخص این کار را می‌کند: قیمت همه را با قاعده‌ای مشخص ترکیب می‌کند و یک عدد می‌دهد.

چند نمونه‌ی شناخته‌شده:

• S&P 500: شاخصی از حدود ۵۰۰ شرکت بزرگ پذیرفته‌شده در بورس‌های آمریکا.
• داوجونز (Dow Jones Industrial Average): شاخصی قدیمی از ۳۰ شرکت بزرگ آمریکایی.
• نیکی ۲۲۵ (Nikkei 225): شاخصی از ۲۲۵ شرکت بزرگ ژاپنی.

برای کالاها و حتی رمزارزها هم شاخص‌هایی ساخته شده است.

وزن در شاخص

در بیشتر شاخص‌ها همه‌ی اعضا هم‌وزن نیستند. رایج‌ترین روش، وزن‌دهی بر اساس ارزش بازار است؛ یعنی شرکتی که ارزش بازار بیشتری دارد، اثر بیشتری بر عدد شاخص دارد.

فرض کنید شاخصی فقط دو عضو دارد: شرکت الف با ارزش بازار ۹۰ واحد و شرکت ب با ۱۰ واحد. وزن الف ۹۰ درصد و وزن ب ۱۰ درصد است. اگر الف ۱۰ درصد بالا برود و ب ثابت بماند، شاخص ۹۰ درصد × ۱۰ درصد = ۹ درصد بالا می‌رود. اما اگر ب ۱۰ درصد بالا برود و الف ثابت بماند، شاخص فقط ۱ درصد بالا می‌رود.

شاخص میانگین ساده‌ی همه‌ی اعضا نیست؛ همیشه ببینید وزن هر عضو چگونه تعیین می‌شود.

نکته‌ی مهم: خود شاخص چیزی نیست که بشود خرید. یک عدد محاسباتی است. برای داشتن چیزی شبیه به شاخص، باید سراغ صندوق‌ها رفت.

صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟

صندوق سرمایه‌گذاری (Investment Fund) پول عده‌ی زیادی از مردم را جمع می‌کند و با آن سبدی از دارایی‌ها می‌خرد. هر سرمایه‌گذار بر اساس پولی که گذاشته، واحد (Unit) یا سهمی از صندوق دارد. ارزش هر واحد با ارزش دارایی‌های داخل صندوق بالا و پایین می‌رود.

به ارزش کل دارایی‌های صندوق، منهای بدهی‌ها، تقسیم بر تعداد واحدها، ارزش خالص دارایی هر واحد (NAV) می‌گویند.

صندوق‌ها انواع مختلفی دارند:

1. صندوق سهامی: بیشتر پول را در سهام شرکت‌ها می‌گذارد.
2. صندوق درآمد ثابت: بیشتر در اوراق قرضه و سپرده‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند.
3. صندوق کالایی: مثلاً طلا یا قراردادهای مربوط به آن را نگه می‌دارد.
4. صندوق مختلط: ترکیبی از چند طبقه.

صندوق شاخصی و صندوق فعال

بعضی صندوق‌ها فقط سعی می‌کنند همان دارایی‌های یک شاخص را با همان وزن‌ها نگه دارند تا عملکردشان شبیه آن شاخص باشد. به این‌ها صندوق شاخصی (Index Fund) می‌گویند. در مقابل، صندوق فعال (Active Fund) مدیرانی دارد که خودشان دارایی‌ها را انتخاب می‌کنند به امید این‌که از شاخص بهتر عمل کنند؛ چیزی که هیچ تضمینی ندارد.

ETF چیست؟

صندوق قابل معامله در بورس (ETF) صندوقی است که واحدهای آن مثل سهام در بورس خرید و فروش می‌شود. یعنی در ساعات باز بودن بازار می‌توان واحدهای آن را با قیمت لحظه‌ای معامله کرد. بسیاری از ETFها شاخصی هستند و برخی هم یک کالا مثل طلا را دنبال می‌کنند.

هزینه‌ها و ریسک‌های صندوق‌ها

صندوق‌ها رایگان نیستند. مدیریت صندوق هزینه دارد و این هزینه معمولاً به‌صورت درصدی سالانه از دارایی‌ها کم می‌شود که به آن نسبت هزینه (Expense Ratio) می‌گویند.

فرض کنید ۱۰ میلیون تومان در صندوقی با نسبت هزینه‌ی سالانه ۱ درصد دارید. هر سال حدود ۱۰۰ هزار تومان صرف هزینه‌ها می‌شود، چه صندوق سود کند چه زیان. این عدد کوچک به نظر می‌رسد، اما در طول سال‌ها جمع می‌شود.

ریسک‌های دیگر:

• صندوق ریسک دارایی‌های داخلش را از بین نمی‌برد؛ اگر کل بازار سهام پایین بیاید، صندوق سهامی هم پایین می‌آید.
• صندوق فعال ممکن است بدتر از شاخص عمل کند.
• عملکرد گذشته‌ی هیچ صندوقی تضمین آینده نیست.

جمع‌بندی

• شاخص عددی است که رفتار گروهی از دارایی‌ها را خلاصه می‌کند و معمولاً بر اساس ارزش بازار وزن‌دهی می‌شود.
• صندوق سرمایه‌گذاری پول افراد را جمع می‌کند و سبدی از دارایی‌ها می‌خرد.
• صندوق شاخصی شاخص را دنبال می‌کند و ETF صندوقی است که در بورس معامله می‌شود.
• نسبت هزینه هر سال از دارایی کم می‌شود و ریسک بازار با صندوق از بین نمی‌رود.

در درس بعد همه‌ی طبقه‌های دارایی را کنار هم می‌گذاریم و از چند زاویه مقایسه‌شان می‌کنیم.